XÂM PHẠM HÀNH LANG THOÁT LŨ SÔNG NGŨ HUYỆN KHÊ THỰC TRẠNG, NGUY CƠ VÀ TRÁCH NHIỆM QUẢN LÝ CỦA CHÍNH QUYỀN CƠ SỞ THỰC TRẠNG NHÌN TỪ XÃ ĐÔNG ANH (HÀ NỘI)

Hành lang thoát lũ là bộ phận không gian đặc biệt quan trọng trong hệ thống phòng, chống thiên tai và bảo vệ môi trường nước. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều khu vực hành lang thoát lũ tại Việt Nam đang bị xâm phạm bởi các hoạt động san lấp, đổ phế thải xây dựng và tập kết vật liệu trái phép. Nghiên cứu này tập trung phân tích trường hợp xâm phạm hành lang thoát lũ sông Ngũ Huyện Khê tại xã Đông Anh, thành phố Hà Nội.

Trên cơ sở khảo sát thực trạng của cộng đồng dân cư và đối chiếu với hệ thống pháp luật hiện hành, bài viết đánh giá các tác động tiêu cực đến môi trường, dòng chảy và an toàn phòng, chống lũ, đồng thời làm rõ vai trò, trách nhiệm của chính quyền cơ sở trong quản lý hành lang thoát lũ. Kết quả nghiên cứu cho thấy, tình trạng buông lỏng quản lý ở cấp cơ sở là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến vi phạm kéo dài. Bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước và bảo vệ bền vững hành lang thoát lũ.

Hình ảnh đổ trạc thải xây dựng bờ sông Ngũ Huyện Khê (Đông Anh, Hà Nội)

1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu, các hiện tượng mưa lớn cực đoan và lũ lụt ngày càng gia tăng, đặt ra thách thức lớn đối với công tác quản lý tài nguyên nước và phòng, chống thiên tai ở Việt Nam. Hành lang thoát lũ của các sông, suối đóng vai trò như “không gian an toàn” để điều tiết dòng chảy khi lũ về, góp phần giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản.

Tuy nhiên, thực tế tại nhiều địa phương cho thấy, hành lang thoát lũ đang bị sử dụng sai mục đích, đặc biệt là tình trạng đổ trạc thải, phế thải xây dựng để san lấp, sau đó biến thành bãi tập kết vật liệu xây dựng. Những hành vi này không chỉ vi phạm pháp luật mà còn gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng về môi trường và an toàn phòng, chống lũ.

Trường hợp xảy ra tại khu vực bờ sông Ngũ Huyện Khê, đoạn giáp cầu Đông Hội, xã Đông Anh (Hà Nội) là một ví dụ điển hình, phản ánh những bất cập trong công tác quản lý hành lang thoát lũ ở cấp cơ sở.

2. Cơ sở lý luận và pháp lý

2.1. Vai trò của hành lang thoát lũ đối với môi trường và phòng, chống thiên tai

Về mặt khoa học môi trường và thủy văn, hành lang thoát lũ là bộ phận không thể tách rời của hệ thống sông ngòi, có chức năng:

• Bảo đảm khả năng tiêu thoát lũ, giảm áp lực dòng chảy;
• Hạn chế sạt lở bờ sông và xói mòn đất;
• Duy trì hệ sinh thái ven sông;
• Giảm thiểu nguy cơ ngập úng cho khu vực dân cư.

Việc thu hẹp hành lang thoát lũ do san lấp trái phép sẽ làm biến đổi quy luật dòng chảy tự nhiên, gia tăng rủi ro thiên tai và suy thoái môi trường.

2.2. Cơ sở pháp lý về quản lý hành lang thoát lũ

Theo quy định của Pháp luật đã có các quy định tương đối đầy đủ về bảo vệ hành lang thoát lũ, bao gồm:

• Luật Phòng, chống thiên tai năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2020);
• Luật Đê điều năm 2006;
• Luật Bảo vệ môi trường năm 2020;
• Nghị định số 23/2020/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý cát, sỏi lòng sông và bảo vệ lòng, bờ, bãi sông;
• Các quy định của UBND thành phố Hà Nội về quản lý hành lang bảo vệ sông, suối.

Theo các quy định này, hành lang thoát lũ không được sử dụng để san lấp, tập kết vật liệu xây dựng khi chưa được cơ quan có thẩm quyền cho phép; mọi hành vi vi phạm phải bị xử lý và buộc khôi phục lại hiện trạng ban đầu.

3. Khu vực nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu

3.1. Khu vực nghiên cứu

Sông Ngũ Huyện Khê là một trong những con sông có vai trò quan trọng trong hệ thống tiêu thoát nước khu vực phía Bắc Hà Nội và tỉnh Bắc Ninh. Đoạn sông chảy qua xã Đông Anh có nhiệm vụ tiêu thoát nước mưa, nước lũ cho khu vực dân cư và sản xuất nông nghiệp lân cận.

3.2. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp:

• Tổng hợp, phân tích tài liệu pháp lý liên quan;
• Thu thập thông tin từ phản ánh của người dân và cơ quan báo chí;
• Quan sát thực địa (thông qua hình ảnh, tư liệu do người dân cung cấp);
• Phân tích, đối chiếu giữa thực trạng và quy định pháp luật.

4. Thực trạng xâm phạm hành lang thoát lũ sông Ngũ Huyện Khê

4.1. Hiện trạng vi phạm

Theo phản ánh của người dân địa phương, thời gian gần đây tại khu vực bờ sông Ngũ Huyện Khê, giáp cầu Đông Hội (xã Đông Anh) xuất hiện tình trạng đổ trạc thải, phế thải xây dựng với khối lượng lớn nhằm san lấp hành lang thoát lũ. Sau khi san lấp, khu vực này tiếp tục được sử dụng làm bãi tập kết vật liệu xây dựng, xe cơ giới ra vào thường xuyên.

Hoạt động này diễn ra công khai, kéo dài, gây bụi bẩn, ô nhiễm môi trường và làm biến đổi hiện trạng tự nhiên của hành lang thoát lũ.

4.2. Phản ánh của cộng đồng dân cư

Người dân sinh sống xung quanh khu vực bờ sông bày tỏ lo ngại về nguy cơ ngập úng khi mùa mưa lũ đến, do mặt cắt dòng chảy bị thu hẹp. Ngoài ra, bụi từ vật liệu xây dựng và tiếng ồn từ xe cơ giới ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống sinh hoạt và sức khỏe cộng đồng.

Theo tìm hiểu, phía doanh nghiệp san lấp, tập kết vật liệu xây dựng là Công ty Hoàng Sơn. Vậy liệu ai đã cho phép doanh nghiệp này ngang nhiên biến hành lang thoát lũ thành bãi tập kết vật liệu xây dựng.

Hình ảnh được ghi nhận trực tiếp

5. Tác động môi trường và nguy cơ thiên tai

5.1. Tác động đến dòng chảy và khả năng thoát lũ

Việc san lấp hành lang thoát lũ làm giảm khả năng chứa và dẫn nước của dòng sông, dẫn đến nguy cơ dâng cao mực nước khi xảy ra mưa lớn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến khu vực nghiên cứu mà còn có thể gây ngập lụt cho các khu vực hạ lưu.

5.2. Tác động đến môi trường đất, nước và cảnh quan

Phế thải xây dựng có thể chứa các thành phần gây ô nhiễm, làm suy giảm chất lượng đất và nước ven sông. Đồng thời, việc tập kết vật liệu xây dựng làm mất mỹ quan cảnh quan, phá vỡ hệ sinh thái ven sông vốn đã bị suy giảm.

6. Vai trò và trách nhiệm của chính quyền cơ sở

Theo quy định của pháp luật, UBND cấp xã có trách nhiệm trực tiếp trong việc quản lý đất đai, trật tự xây dựng, bảo vệ môi trường và phòng, chống thiên tai trên địa bàn. Việc để tình trạng xâm phạm hành lang thoát lũ diễn ra trong thời gian dài cho thấy công tác kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm chưa được thực hiện kịp thời, quyết liệt.

Theo thông tin từ UBND xã Đông Anh, địa phương đã ban hành Quyết định số 3966-QĐ/UBND về việc thành lập Đoàn kiểm tra hoạt động kinh doanh, tập kết vật liệu xây dựng; đồng thời đã xử phạt hành chính một số cá nhân vi phạm và cam kết khôi phục lại hiện trạng hành lang thoát lũ sông Ngũ Huyện Khê. Tuy nhiên, hiệu quả thực thi trên thực tế cần tiếp tục được giám sát chặt chẽ.

7. Giải pháp và kiến nghị

• Tăng cường kiểm tra, giám sát việc sử dụng hành lang thoát lũ, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm;
• Làm rõ trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân liên quan trong trường hợp để vi phạm kéo dài;
• Công khai thông tin xử lý vi phạm để người dân tham gia giám sát;
• Đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật về bảo vệ hành lang thoát lũ và môi trường sông ngòi.

8. Kết luận

Tình trạng xâm phạm hành lang thoát lũ sông Ngũ Huyện Khê tại xã Đông Anh là biểu hiện cụ thể của những bất cập trong công tác quản lý môi trường và phòng, chống thiên tai ở cấp cơ sở. Việc xử lý dứt điểm các vi phạm, khôi phục hiện trạng hành lang thoát lũ và nâng cao trách nhiệm của chính quyền địa phương là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo vệ môi trường, bảo đảm an toàn cộng đồng và hướng tới phát triển bền vững.

PV