Một số vấn đề đặt ra trong thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư và quản lý trật tự xây dựng từ thực tiễn phường Sông Công, tỉnh Thái Nguyên

Tóm tắt

Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và quản lý trật tự xây dựng là những lĩnh vực có tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích của người dân trong quá trình phát triển đô thị. Từ các phản ánh của một số hộ dân tại phường Sông Công, tỉnh Thái Nguyên liên quan đến Dự án xây dựng khu dân cư đoạn đường Thống Nhất và công tác quản lý đất đai trên địa bàn, bài viết phân tích những vấn đề đặt ra trong thực tiễn thực hiện chính sách, qua đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và hiệu quả quản lý nhà nước ở địa phương.

Từ khóa: Bồi thường giải phóng mặt bằng; hỗ trợ tái định cư; quản lý đất đai; trật tự xây dựng; quản trị địa phương; Sông Công; Thái Nguyên.

Trong bối cảnh đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và phát triển kết cấu hạ tầng, nhu cầu thu hồi đất để thực hiện các dự án phát triển kinh tế - xã hội ngày càng gia tăng. Theo quy định tại Khoản 3 Điều 74 Luật Đất đai năm 2013, việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất phải bảo đảm các nguyên tắc dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, kịp thời và đúng quy định của pháp luật.

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai tại nhiều địa phương cho thấy khoảng cách giữa quy định pháp luật và quá trình tổ chức thực hiện vẫn còn tồn tại. Nhiều dự án phát sinh khiếu nại, kiến nghị kéo dài liên quan đến nguồn gốc đất, điều kiện được bồi thường, mức hỗ trợ, tiêu chuẩn tái định cư hoặc trình tự, thủ tục thu hồi đất. Bên cạnh đó, công tác quản lý đất đai và trật tự xây dựng tại cơ sở cũng đứng trước nhiều thách thức khi quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh, giá trị đất đai gia tăng và áp lực phát triển hạ tầng ngày càng lớn.

Từ các phản ánh của người dân liên quan đến Dự án xây dựng khu dân cư đoạn đường Thống Nhất và một số vụ việc quản lý đất đai trên địa bàn phường Sông Công, bài viết đặt ra câu hỏi nghiên cứu: liệu việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và công tác quản lý trật tự xây dựng tại địa phương đã đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về công bằng, minh bạch và trách nhiệm giải trình hay chưa? Những hạn chế phát sinh từ đâu và cần được hoàn thiện theo hướng nào?

Cơ sở lý luận và cơ sở pháp lý

Trong khoa học quản lý đất đai, bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất không chỉ là hoạt động hoàn trả giá trị quyền sử dụng đất mà còn là một công cụ bảo đảm công bằng xã hội trong quá trình phát triển. Mục tiêu của chính sách bồi thường và tái định cư là bảo đảm người dân có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ sau khi bị thu hồi đất.

Nhiều nghiên cứu cho thấy nguyên nhân dẫn đến khiếu kiện trong lĩnh vực đất đai không chỉ xuất phát từ mức bồi thường mà còn từ cảm nhận của người dân về tính công bằng của quá trình thực hiện chính sách. Khi người dân không được tiếp cận đầy đủ thông tin hoặc không được giải thích rõ căn cứ pháp lý của các quyết định hành chính, nguy cơ phát sinh tranh chấp sẽ gia tăng.

Bên cạnh đó, quản lý trật tự xây dựng là một bộ phận quan trọng của quản lý nhà nước về đất đai. Hiệu quả quản lý không chỉ được đánh giá thông qua việc ban hành quyết định xử lý vi phạm mà còn ở khả năng phát hiện sớm, ngăn chặn kịp thời và tổ chức thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả.

Các nội dung được đề cập trong bài viết chịu sự điều chỉnh của:

Luật Đất đai năm 2013;

Luật Đất đai năm 2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành;

Luật Xây dựng năm 2014, sửa đổi bổ sung năm 2020;

Luật Khiếu nại năm 2011;

Luật Tố cáo năm 2018;

Các nghị định của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất;

Các văn bản quy phạm pháp luật của UBND tỉnh Thái Nguyên liên quan đến bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và quản lý trật tự xây dựng.

Đặc biệt, Điều 69 Luật Đất đai năm 2013 quy định rõ trình tự, thủ tục thu hồi đất, bao gồm công tác điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm; lập và thẩm định phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; quyết định thu hồi đất và tổ chức thực hiện phương án được phê duyệt.

Thực trạng từ các phản ánh của người dân

Theo thông tin do ông Dương Đình Đại cung cấp, gia đình ông đã chấp hành chủ trương thu hồi đất để thực hiện Dự án xây dựng khu dân cư đoạn đường Thống Nhất. Ông cho biết đã phối hợp với các cơ quan chức năng trong quá trình kê khai, kiểm đếm, nhận tiền bồi thường và bàn giao nhiều diện tích đất ở, đất nông nghiệp phục vụ dự án.

Khu đất liên quan đến kiến nghị của ông Đại về công tác bồi thường, hỗ trợ khi thực hiện dự án.

Tuy nhiên, theo phản ánh của ông, một phần diện tích thuộc thửa đất số 255, tờ bản đồ 61-IV với diện tích khoảng 127m² đã được kiểm đếm và từng được đưa ra thảo luận trong quá trình xây dựng phương án bồi thường nhưng đến nay vẫn chưa được giải quyết dứt điểm về quyền lợi bồi thường. Ông cho rằng quá trình giải quyết kiến nghị kéo dài trong nhiều năm nhưng chưa có kết quả cuối cùng, dẫn đến việc phát sinh đơn thư gửi các cơ quan có thẩm quyền.

Từ góc độ nghiên cứu chính sách công, trường hợp này đặt ra yêu cầu cần làm rõ các nội dung như: căn cứ pháp lý xác định nguồn gốc đất; quá trình lập, điều chỉnh và phê duyệt phương án bồi thường; trách nhiệm của các cơ quan liên quan trong việc giải quyết kiến nghị của người dân; cũng như mức độ công khai, minh bạch của toàn bộ quá trình xử lý vụ việc.

Theo phản ánh của ông Dương Đình Nhị, diện tích nhà ở và đất ở của gia đình có nguồn gốc từ cha mẹ để lại đã bị thu hồi để thực hiện dự án. Quyền sử dụng đất liên quan đã được giải quyết thông qua bản án của Tòa án nhân dân có thẩm quyền về phân chia di sản thừa kế.

Ông Nhị phản ánh một số nội dung liên quan đến quá trình xác định quyền lợi bồi thường.

Ông Nhị cho rằng gia đình đã phối hợp thực hiện việc kiểm đếm, nhận tiền bồi thường theo yêu cầu của cơ quan chức năng. Tuy nhiên, theo ý kiến của ông, việc chi trả bồi thường, bố trí tái định cư và giao đất theo phương án được phê duyệt chưa được thực hiện đầy đủ hoặc còn tồn tại những nội dung chưa thống nhất với kỳ vọng của các thành viên trong gia đình.

Từ góc độ pháp lý, đây là dạng vụ việc tương đối phức tạp bởi liên quan đồng thời đến quan hệ thừa kế, quyền sử dụng đất, quyền được bồi thường và điều kiện bố trí tái định cư. Trong những trường hợp như vậy, việc xác định đúng chủ thể được hưởng quyền lợi và trình tự thực hiện các thủ tục hành chính đóng vai trò quyết định đối với việc bảo đảm tính hợp pháp của quyết định hành chính.

Bên cạnh các nội dung liên quan đến bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, một số người dân trên địa bàn cũng phản ánh về công tác quản lý đất đai và trật tự xây dựng tại địa phương trong thời gian trước đây.

Theo phản ánh, tại khu vực Tổ dân phố Kè, phường Sông Công, có công trình trụ sở làm việc của Công ty Cổ phần Tập đoàn Hải Long được xây dựng trên phần diện tích đất mà ông Phạm Việt Dũng cho rằng thuộc quyền sử dụng hợp pháp của gia đình. Người dân cho rằng quá trình quản lý, kiểm tra và xử lý vụ việc của các cơ quan chức năng qua các thời kỳ còn có những nội dung cần tiếp tục được làm rõ.

Theo hồ sơ do người dân cung cấp, trước đây UBND thành phố Sông Công đã ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với Công ty Cổ phần Tập đoàn Hải Long liên quan đến hành vi vi phạm trong lĩnh vực đất đai, xây dựng. Nội dung quyết định yêu cầu tổ chức vi phạm thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả trong thời hạn theo quy định.

Quyết định xử phạt vi phạm hành chính do UBND thành phố Sông Công ban hành đối với vụ việc theo hồ sơ người dân cung cấp.

Tuy nhiên, theo phản ánh của người dân, đến nay công trình vẫn đang tồn tại và việc thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả theo quyết định xử phạt chưa được người dân ghi nhận là đã hoàn thành. Từ thực tế này, người dân kiến nghị các cơ quan chức năng tiếp tục kiểm tra, rà soát việc chấp hành quyết định xử phạt hành chính, đồng thời công khai kết quả xử lý để bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và tạo sự đồng thuận trong cộng đồng dân cư.

Một số công trình trên địa bàn được người dân phản ánh cần được cơ quan chức năng kiểm tra, xác minh theo quy định.

Các thông tin phản ánh này cần được các cơ quan chuyên môn kiểm tra, xác minh khách quan trên cơ sở hồ sơ địa chính, hồ sơ xử lý vi phạm và các tài liệu quản lý nhà nước liên quan. Trong quản trị công hiện đại, tính minh bạch của quá trình kiểm tra, xử lý và công khai kết quả giải quyết có ý nghĩa quan trọng trong việc củng cố niềm tin của người dân đối với cơ quan quản lý.

Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn

Mặc dù hệ thống pháp luật về đất đai đã quy định khá đầy đủ về trình tự, thủ tục thu hồi đất và bồi thường, nhưng trong thực tế vẫn có thể phát sinh những cách hiểu khác nhau giữa người dân và cơ quan quản lý. Điều này cho thấy việc thực thi chính sách cần được quan tâm không kém so với việc hoàn thiện pháp luật.

Trong nhiều trường hợp, điều người dân quan tâm không chỉ là kết quả giải quyết mà còn là quá trình giải quyết. Khi các kiến nghị kéo dài hoặc chưa được trả lời đầy đủ bằng văn bản có căn cứ pháp lý rõ ràng, nguy cơ phát sinh khiếu nại, tố cáo sẽ gia tăng.

Công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng thường liên quan đến nhiều chủ thể như UBND cấp xã, cơ quan tài nguyên môi trường, trung tâm phát triển quỹ đất, cơ quan thuế, chủ đầu tư và các đơn vị chuyên môn khác. Nếu cơ chế phối hợp chưa đồng bộ sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ và chất lượng giải quyết hồ sơ.

Việc phát hiện chậm hoặc xử lý chưa triệt để các vi phạm về đất đai và xây dựng có thể tạo ra tâm lý so sánh trong cộng đồng dân cư, làm giảm hiệu lực của các quyết định hành chính và ảnh hưởng đến niềm tin của người dân đối với cơ quan quản lý nhà nước.

Kinh nghiệm từ nhiều địa phương cho thấy công khai hồ sơ quy hoạch, phương án bồi thường, danh sách đối tượng được hưởng chính sách và kết quả giải quyết kiến nghị là giải pháp hiệu quả để hạn chế tranh chấp. Minh bạch thông tin không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là công cụ quản trị nhằm tạo dựng sự đồng thuận xã hội.

Kiến nghị và giải pháp

Thứ nhất, cần tổ chức rà soát toàn diện hồ sơ địa chính, hồ sơ thu hồi đất, phương án bồi thường và các quyết định hành chính liên quan đến những trường hợp người dân có kiến nghị kéo dài để xác định rõ nguyên nhân và trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị.

Thứ hai, tăng cường cơ chế đối thoại trực tiếp giữa chính quyền và người dân trong suốt quá trình thực hiện dự án. Đối thoại cần được thực hiện thực chất, có biên bản, có kết luận và có thời hạn giải quyết cụ thể.

Thứ ba, nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan hành chính thông qua việc công khai tiến độ giải quyết hồ sơ, công khai căn cứ pháp lý của từng quyết định và tăng cường tiếp công dân định kỳ.

Thứ tư, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý đất đai, xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai đồng bộ, liên thông giữa các cấp chính quyền nhằm giảm thiểu sai sót trong quá trình xác minh nguồn gốc đất và xác định đối tượng được hưởng chính sách.

Thứ năm, tăng cường thanh tra, kiểm tra việc quản lý trật tự xây dựng, đặc biệt đối với các trường hợp đã có quyết định xử phạt nhưng chưa thực hiện đầy đủ các biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định.

Thứ sáu, phát huy vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ dân phố và cộng đồng dân cư đối với các dự án thu hồi đất, giải phóng mặt bằng và các hoạt động xây dựng trên địa bàn.

Kết luận

Những phản ánh của người dân tại phường Sông Công cho thấy công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và quản lý trật tự xây dựng vẫn là những lĩnh vực nhạy cảm, đòi hỏi sự cẩn trọng và trách nhiệm cao trong quá trình thực thi chính sách. Dù các phản ánh cần tiếp tục được các cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xác minh và kết luận theo đúng quy định của pháp luật, nhưng các vụ việc này đã gợi mở nhiều vấn đề đáng quan tâm về tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và hiệu quả quản trị địa phương.

Trong bối cảnh yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội ngày càng cao, việc bảo đảm hài hòa giữa lợi ích của Nhà nước, nhà đầu tư và người sử dụng đất là điều kiện quan trọng để duy trì ổn định xã hội và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về đất đai. Hoàn thiện cơ chế thực thi chính sách, tăng cường đối thoại với người dân và nâng cao năng lực quản lý ở cơ sở sẽ là những giải pháp căn bản nhằm hạn chế tranh chấp, khiếu kiện, đồng thời góp phần xây dựng nền hành chính công khai, minh bạch và phục vụ người dân.

Giang Thanh