Virus Nipah: Mối đe dọa thầm lặng từ môi trường đối với an ninh y tế

Sau đại dịch COVID-19, an ninh y tế toàn cầu không còn là khái niệm mang tính lý thuyết mà đã trở thành ưu tiên chiến lược của nhiều quốc gia. Trong bối cảnh đó, bên cạnh các bệnh truyền nhiễm quen thuộc, nhiều mầm bệnh mới nổi tiếp tục được theo dõi chặt chẽ, trong đó có virus Nipah – một tác nhân lây truyền từ động vật sang người với tỷ lệ tử vong rất cao.

Hoạt động giám sát, lấy mẫu nghiên cứu mầm bệnh trên dơi ăn quả – vật chủ tự nhiên của virus Nipah – trong bối cảnh môi trường sinh thái. Ảnh minh họa

Virus Nipah được phát hiện lần đầu vào năm 1998 tại Malaysia và từ đó đến nay đã gây ra nhiều đợt bùng phát rải rác tại Ấn Độ, Bangladesh và một số quốc gia châu Á. Dù số ca mắc chưa lớn và chưa từng gây ra đại dịch toàn cầu, Nipah vẫn được Tổ chức Y tế Thế giới xếp vào nhóm các mầm bệnh có tiềm năng gây nguy cơ y tế nghiêm trọng trong tương lai.

1. Ít ca mắc nhưng tỷ lệ tử vong đặc biệt cao

Theo các nghiên cứu dịch tễ, virus Nipah có vật chủ tự nhiên là dơi ăn quả và có thể lây sang người thông qua tiếp xúc trực tiếp, dịch tiết cơ thể hoặc thực phẩm bị ô nhiễm. Không giống như COVID-19, Nipah không lây lan mạnh trong cộng đồng và thường chỉ gây bùng phát trong phạm vi hẹp, chủ yếu tại các khu vực nông thôn.

Tuy nhiên, điều đáng lo ngại là tỷ lệ tử vong của bệnh rất cao, dao động từ 40% đến trên 70% trong một số đợt bùng phát. Người nhiễm virus Nipah thường bị viêm não cấp, suy hô hấp và có thể tử vong nhanh nếu không được điều trị kịp thời. Ngay cả những trường hợp sống sót cũng có nguy cơ phải đối mặt với các di chứng thần kinh kéo dài, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống.

Chính sự kết hợp giữa tỷ lệ tử vong cao và diễn tiến bệnh nhanh khiến Nipah trở thành thách thức lớn đối với hệ thống y tế, đặc biệt tại những khu vực có nguồn lực y tế còn hạn chế.

2. Bài học từ COVID-19 và yêu cầu phòng ngừa sớm

Nếu COVID-19 cho thấy mức độ nguy hiểm của một loại virus có khả năng lây lan mạnh trong cộng đồng, thì Nipah lại đại diện cho một kiểu nguy cơ khác: không bùng phát ồ ạt nhưng hậu quả trên từng ca bệnh là đặc biệt nghiêm trọng. Hiện nay, thế giới vẫn chưa có vaccine hay thuốc điều trị đặc hiệu được sử dụng rộng rãi đối với virus Nipah, trong khi việc điều trị chủ yếu dựa vào chăm sóc hỗ trợ và kiểm soát biến chứng.

Bài học lớn từ đại dịch COVID-19 cho thấy, sự chậm trễ trong công tác chuẩn bị và ứng phó có thể dẫn đến những hậu quả khó lường. Với virus Nipah, việc chỉ hành động khi dịch đã lan rộng có thể khiến hệ thống y tế rơi vào thế bị động, nhất là trong trường hợp virus xuất hiện các biến đổi làm tăng khả năng lây truyền giữa người với người.

3. Nguy cơ gia tăng từ biến đổi môi trường và hệ sinh thái

Một trong những yếu tố làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các bệnh truyền nhiễm mới nổi là tình trạng biến đổi khí hậu, đô thị hóa nhanh và sự xâm lấn ngày càng sâu của con người vào môi trường sống tự nhiên. Những thay đổi này làm tăng mức độ tiếp xúc giữa con người và động vật hoang dã, từ đó tạo điều kiện cho các virus lây truyền từ động vật sang người.

Trong bối cảnh đó, virus Nipah không còn là mối đe dọa “xa xôi” mà trở thành lời cảnh báo rõ ràng về mối liên hệ chặt chẽ giữa sức khỏe con người, môi trường và hệ sinh thái. Cách tiếp cận “Một sức khỏe” (One Health), kết nối y tế – môi trường – thú y, đang được xem là hướng đi cần thiết để kiểm soát các nguy cơ này.

4. Chủ động giám sát – giải pháp mang tính bền vững

Trên thế giới, nhiều chương trình nghiên cứu vaccine, thuốc kháng virus và kháng thể đơn dòng phòng chống Nipah đang được triển khai với sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế. Đây là tín hiệu tích cực, cho thấy cộng đồng khoa học đã rút ra những bài học quan trọng từ đại dịch COVID-19.

Đối với Việt Nam, việc chủ động giám sát các bệnh truyền nhiễm mới nổi, đặc biệt là các bệnh có nguồn gốc từ động vật hoang dã, cần được đặt trong chiến lược dài hạn. Tăng cường hệ thống giám sát dịch tễ, quản lý an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường sinh thái, kiểm soát tiếp xúc với động vật hoang dã và nâng cao nhận thức cộng đồng là những giải pháp mang tính nền tảng.

Bên cạnh đó, việc tham gia sâu hơn vào các mạng lưới hợp tác quốc tế về phòng chống dịch bệnh mới nổi sẽ góp phần nâng cao năng lực dự báo, phát hiện sớm và ứng phó kịp thời với các nguy cơ y tế trong tương lai.

5. Không chủ quan trước những cảnh báo sớm

Virus Nipah có thể chưa gây ra mối đe dọa tức thời như COVID-19, nhưng lịch sử y học cho thấy nhiều đại dịch lớn đều khởi phát từ những ổ dịch nhỏ và bị xem nhẹ. Trong bối cảnh hậu đại dịch, việc coi trọng các cảnh báo sớm, đầu tư cho phòng ngừa và bảo vệ môi trường chính là lựa chọn mang tính chiến lược nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng và bảo đảm an ninh y tế quốc gia.Chủ động hôm nay chính là cách hiệu quả nhất để tránh những cái giá phải trả quá đắt trong tương lai.

Tạ Phương Thảo

ThS. Đỗ Thị Hiền

Trường Đại học Hòa Bình