Ninh Bình: Phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn quốc gia Cúc Phương

Tóm tắt: Du lịch sinh thái đang trở thành xu hướng phát triển quan trọng trong ngành du lịch hiện nay, đặc biệt tại các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia. Vườn quốc gia Cúc Phương là khu rừng đặc dụng đầu tiên của Việt Nam với hệ sinh thái rừng nhiệt đới phong phú, sở hữu giá trị đa dạng sinh học cao và tiềm năng lớn để phát triển du lịch sinh thái. Bài viết phân tích vai trò của du lịch sinh thái trong bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn quốc gia Cúc Phương, đồng thời đánh giá thực trạng phát triển du lịch sinh thái tại khu vực này. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn thiên nhiên và nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên tại Vườn quốc gia Cúc Phương.

Từ khóa: du lịch sinh thái, đa dạng sinh học, bảo tồn thiên nhiên, Vườn quốc gia Cúc Phương.

1. Đặt vấn đề

Trong những năm gần đây, phát triển du lịch gắn với bảo vệ môi trường và bảo tồn thiên nhiên đã trở thành xu hướng quan trọng của ngành du lịch toàn cầu. Theo Tổ chức Du lịch Thế giới, du lịch sinh thái được xem là một trong những mô hình phát triển du lịch bền vững hiệu quả, góp phần bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, nâng cao nhận thức cộng đồng và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.

Tại Việt Nam, nhiều khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia đã được khai thác theo hướng phát triển du lịch sinh thái nhằm kết hợp giữa mục tiêu bảo tồn và phát triển kinh tế. Trong đó, Vườn quốc gia Cúc Phương được xem là một trong những điểm đến tiêu biểu của du lịch sinh thái.

Vườn quốc gia Cúc Phương được thành lập năm 1962 với diện tích khoảng 22.408 ha, trải dài trên ba tỉnh Ninh Bình, Hòa Bình và Thanh Hóa . Với hệ sinh thái rừng nhiệt đới đặc trưng, khu vực này sở hữu giá trị đa dạng sinh học đặc biệt phong phú, trở thành trung tâm nghiên cứu khoa học và bảo tồn thiên nhiên quan trọng của Việt Nam.

2. Tiềm năng phát triển du lịch sinh thái tại Cúc Phương

Cúc Phương là một trong những khu vực có mức độ đa dạng sinh học cao tại Việt Nam. Theo các kết quả điều tra sinh học, vườn quốc gia hiện có khoảng 2.234 loài thực vật bậc cao thuộc 931 chi và 231 họ, trong đó có nhiều loài cây thuốc và cây có giá trị kinh tế cao. Ngoài ra, khu vực này còn ghi nhận 135 loài thú, 336 loài chim, 122 loài bò sát và lưỡng cư, 66 loài cá cùng gần 2.000 loài côn trùng.

Đặc biệt, nhiều loài động thực vật tại Cúc Phương nằm trong Sách đỏ Việt Nam và Sách đỏ IUCN, cho thấy tầm quan trọng của khu vực này trong bảo tồn đa dạng sinh học . Sự phong phú về hệ sinh thái cùng với cảnh quan rừng nguyên sinh, hang động đá vôi và di tích khảo cổ học đã tạo nên những điều kiện thuận lợi để phát triển du lịch sinh thái.

Bên cạnh đó, Cúc Phương còn có giá trị về văn hóa – xã hội khi là nơi sinh sống lâu đời của cộng đồng người Mường với nhiều nét văn hóa truyền thống đặc sắc, tạo điều kiện để phát triển các loại hình du lịch cộng đồng và du lịch trải nghiệm văn hóa địa phương.

3. Thực trạng phát triển du lịch sinh thái tại Vườn quốc gia Cúc Phương

Trong những năm gần đây, hoạt động du lịch sinh thái tại Vườn quốc gia Cúc Phương có xu hướng phát triển tích cực, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương và nâng cao hiệu quả bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Theo báo cáo của Ban quản lý Vườn quốc gia Cúc Phương, lượng khách du lịch đến tham quan khu vực này có sự tăng trưởng qua các năm.

Cụ thể, giai đoạn trước đại dịch COVID-19, lượng khách đến Cúc Phương đạt khoảng 120.000 – 150.000 lượt khách mỗi năm. Tuy nhiên, trong giai đoạn 2020–2021, lượng khách du lịch giảm mạnh do ảnh hưởng của dịch bệnh. Đến năm 2023, lượng khách đã phục hồi với khoảng 130.000 lượt khách, trong đó khách quốc tế chiếm khoảng 25–30% tổng lượng khách du lịch (Ban quản lý Vườn quốc gia Cúc Phương, 2023).

Hoạt động du lịch sinh thái tại Cúc Phương hiện tập trung vào một số sản phẩm chính như: tham quan rừng nguyên sinh, trekking khám phá thiên nhiên, tham quan các trung tâm cứu hộ động vật hoang dã, quan sát chim và tham gia các chương trình giáo dục môi trường. Đặc biệt, các tuyến du lịch sinh thái như tuyến tham quan cây chò ngàn năm tuổi, tuyến động Người Xưa và tuyến bản Mường đã trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng của khu vực.

Nguồn: Tổng hợp từ nghiên cứu về hoạt động kinh doanh du lịch sinh thái tại các vườn quốc gia Việt Nam (2024).

Bên cạnh những kết quả đạt được, hoạt động du lịch sinh thái tại Cúc Phương vẫn còn tồn tại một số hạn chế. Theo đánh giá của Tổng cục Du lịch Việt Nam, cơ sở hạ tầng du lịch tại khu vực này vẫn còn hạn chế, đặc biệt là hệ thống lưu trú và dịch vụ du lịch chất lượng cao. Ngoài ra, tình trạng rác thải du lịch và áp lực từ lượng khách tăng lên trong mùa cao điểm cũng gây ảnh hưởng nhất định đến hệ sinh thái rừng (Tổng cục Du lịch Việt Nam, 2022).

Một vấn đề đáng chú ý khác là mức độ tham gia của cộng đồng địa phương trong hoạt động du lịch sinh thái còn chưa cao. Phần lớn các dịch vụ du lịch hiện nay vẫn do ban quản lý vườn quốc gia và một số doanh nghiệp du lịch tổ chức, trong khi người dân địa phương chủ yếu tham gia ở các hoạt động nhỏ lẻ như bán hàng lưu niệm hoặc cung cấp dịch vụ vận chuyển.

4. Vai trò của du lịch sinh thái đối với bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn quốc gia Cúc Phương

Du lịch sinh thái không chỉ là một loại hình du lịch đơn thuần mà còn là công cụ quan trọng nhằm thúc đẩy bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững tại các khu bảo tồn thiên nhiên. Theo United Nations World Tourism Organization, du lịch sinh thái là loại hình du lịch có trách nhiệm đối với môi trường tự nhiên, góp phần bảo tồn hệ sinh thái và nâng cao đời sống của cộng đồng địa phương (UNWTO, 2022). Trong bối cảnh đó, việc phát triển du lịch sinh thái tại Vườn quốc gia Cúc Phương đã và đang đóng vai trò quan trọng trong công tác bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học.

Một là, góp phần tạo nguồn tài chính cho công tác bảo tồn

Một trong những vai trò quan trọng nhất của du lịch sinh thái là tạo ra nguồn tài chính hỗ trợ cho các hoạt động bảo tồn thiên nhiên. Nguồn thu từ bán vé tham quan, dịch vụ du lịch và các chương trình trải nghiệm sinh thái giúp ban quản lý vườn quốc gia có thêm nguồn lực để triển khai các hoạt động bảo tồn như nghiên cứu khoa học, phục hồi sinh cảnh rừng và cứu hộ động vật hoang dã.

Theo báo cáo của Ban quản lý Vườn quốc gia Cúc Phương, nguồn thu từ hoạt động du lịch đóng góp một phần đáng kể vào ngân sách vận hành của vườn quốc gia. Nguồn kinh phí này được sử dụng để duy trì các chương trình bảo tồn quan trọng như hoạt động của Trung tâm cứu hộ linh trưởng nguy cấp, Trung tâm bảo tồn rùa và các dự án nghiên cứu đa dạng sinh học.

Ngoài ra, du lịch sinh thái còn giúp thu hút sự quan tâm và hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế trong lĩnh vực bảo tồn thiên nhiên. Nhiều chương trình hợp tác quốc tế về bảo tồn động vật hoang dã tại Cúc Phương đã được triển khai nhờ sự quan tâm của cộng đồng quốc tế thông qua các hoạt động du lịch và truyền thông môi trường.

Hai là, nâng cao nhận thức của du khách về bảo vệ môi trường

Du lịch sinh thái đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức của du khách về bảo vệ môi trường và bảo tồn đa dạng sinh học. Thông qua các chương trình giáo dục môi trường và hoạt động trải nghiệm thiên nhiên, du khách có cơ hội tìm hiểu trực tiếp về hệ sinh thái rừng nhiệt đới và các loài động thực vật quý hiếm.

Tại Cúc Phương, nhiều chương trình giáo dục môi trường đã được triển khai nhằm nâng cao nhận thức của du khách và học sinh – sinh viên. Các hoạt động như tham quan trung tâm cứu hộ động vật, tham gia chương trình “đêm trong rừng”, quan sát chim và động vật hoang dã đã giúp du khách hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của việc bảo vệ thiên nhiên.

Những trải nghiệm thực tế này có tác động mạnh mẽ đến nhận thức và hành vi của du khách, góp phần thúc đẩy xu hướng du lịch có trách nhiệm và thân thiện với môi trường.

Ba là, góp phần tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương

Du lịch sinh thái còn đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra các cơ hội việc làm và nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương. Tại khu vực xung quanh Vườn quốc gia Cúc Phương, nhiều hộ dân đã tham gia cung cấp các dịch vụ du lịch như hướng dẫn du lịch, lưu trú homestay, bán sản phẩm thủ công và ẩm thực địa phương.

Theo một số nghiên cứu về phát triển du lịch bền vững tại các khu bảo tồn thiên nhiên ở Việt Nam, thu nhập từ các hoạt động du lịch sinh thái có thể chiếm từ 20–30% tổng thu nhập của một số hộ gia đình địa phương. Điều này giúp giảm áp lực khai thác tài nguyên rừng như săn bắt động vật hoang dã hoặc khai thác lâm sản trái phép.

Khi người dân nhận thấy lợi ích kinh tế từ hoạt động du lịch sinh thái, họ sẽ có động lực mạnh mẽ hơn trong việc tham gia bảo vệ rừng và bảo tồn thiên nhiên.

Bốn là, hỗ trợ công tác nghiên cứu khoa học và bảo tồn

Vườn quốc gia Cúc Phương là một trong những trung tâm nghiên cứu đa dạng sinh học quan trọng của Việt Nam. Mỗi năm, khu vực này thu hút nhiều nhà khoa học, nhà nghiên cứu và sinh viên đến thực hiện các nghiên cứu về hệ sinh thái rừng nhiệt đới.

Du lịch sinh thái tạo điều kiện thuận lợi để kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và hoạt động du lịch giáo dục. Thông qua các chương trình du lịch học tập (educational tourism), nhiều đoàn nghiên cứu và sinh viên có cơ hội tham gia trực tiếp vào các hoạt động khảo sát đa dạng sinh học và nghiên cứu môi trường.

Những hoạt động này không chỉ góp phần nâng cao hiểu biết khoa học về hệ sinh thái rừng mà còn hỗ trợ công tác quản lý và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên tại vườn quốc gia.

Năm là, góp phần quảng bá hình ảnh và nâng cao giá trị bảo tồn

Việc phát triển du lịch sinh thái còn góp phần quảng bá hình ảnh của Cúc Phương như một điểm đến thiên nhiên tiêu biểu của Việt Nam. Trong những năm gần đây, Cúc Phương nhiều lần được vinh danh là “Vườn quốc gia hàng đầu châu Á” tại giải thưởng du lịch quốc tế World Travel Awards.

Những danh hiệu này không chỉ giúp nâng cao hình ảnh của vườn quốc gia trên bản đồ du lịch quốc tế mà còn góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của việc bảo tồn thiên nhiên. Khi giá trị của hệ sinh thái rừng được công nhận rộng rãi, các hoạt động bảo tồn cũng nhận được nhiều sự quan tâm và hỗ trợ hơn từ xã hội.

5. Giải pháp phát triển du lịch sinh thái bền vững tại Cúc Phương

Để phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn đa dạng sinh học tại Cúc Phương một cách bền vững, cần triển khai đồng bộ các giải pháp đối với nhiều nhóm đối tượng khác nhau.

Thứ nhất, đối với cơ quan quản lý nhà nước

Các cơ quan quản lý nhà nước cần tăng cường công tác quy hoạch phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Việc xây dựng quy hoạch tổng thể phát triển du lịch tại Vườn quốc gia Cúc Phương cần đảm bảo phù hợp với định hướng phát triển du lịch bền vững của quốc gia.

Bên cạnh đó, cần xác định sức chứa du lịch (tourism carrying capacity) của từng tuyến tham quan nhằm kiểm soát số lượng khách du lịch trong các thời điểm cao điểm. Điều này sẽ giúp hạn chế tác động tiêu cực của hoạt động du lịch đối với hệ sinh thái rừng.

Ngoài ra, các cơ quan quản lý cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát hoạt động du lịch sinh thái nhằm đảm bảo các doanh nghiệp du lịch và du khách tuân thủ các quy định về bảo vệ môi trường.

Hai là, đối với Ban quản lý Vườn quốc gia Cúc Phương

Ban quản lý vườn quốc gia cần đẩy mạnh các chương trình bảo tồn đa dạng sinh học gắn với hoạt động du lịch sinh thái. Các trung tâm cứu hộ động vật hoang dã tại Cúc Phương cần được đầu tư và phát triển trở thành các điểm tham quan giáo dục môi trường nhằm nâng cao nhận thức của du khách.

Bên cạnh đó, ban quản lý cần tiếp tục phát triển các tuyến du lịch sinh thái mới như tuyến quan sát động vật ban đêm, tuyến du lịch nghiên cứu khoa học và tuyến du lịch trải nghiệm hệ sinh thái rừng.

Ngoài ra, cần tăng cường công tác tuyên truyền và giáo dục môi trường cho du khách thông qua các chương trình trải nghiệm thiên nhiên và hoạt động hướng dẫn sinh thái.

Ba là, đối với doanh nghiệp du lịch

Các doanh nghiệp du lịch cần xây dựng và phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái chất lượng cao, đồng thời đảm bảo các nguyên tắc phát triển du lịch bền vững. Các tour du lịch cần được thiết kế theo hướng hạn chế tác động đến môi trường và tôn trọng các giá trị sinh thái của vườn quốc gia.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp du lịch cần đầu tư vào cơ sở hạ tầng thân thiện với môi trường như sử dụng năng lượng tái tạo, hạn chế sử dụng nhựa dùng một lần và xây dựng hệ thống quản lý rác thải hiệu quả.

Ngoài ra, các doanh nghiệp du lịch cũng cần phối hợp với ban quản lý vườn quốc gia và cộng đồng địa phương trong việc phát triển các sản phẩm du lịch đặc trưng của khu vực.

Bốn là, đối với cộng đồng địa phương

Cộng đồng địa phương đóng vai trò quan trọng trong phát triển du lịch sinh thái bền vững. Vì vậy, cần tạo điều kiện để người dân tham gia trực tiếp vào các hoạt động du lịch thông qua các mô hình du lịch cộng đồng.

Người dân địa phương có thể tham gia cung cấp các dịch vụ du lịch như lưu trú homestay, hướng dẫn du lịch, cung cấp ẩm thực địa phương và sản xuất các sản phẩm thủ công truyền thống. Điều này không chỉ góp phần nâng cao thu nhập của người dân mà còn tạo động lực để cộng đồng tham gia tích cực vào công tác bảo vệ rừng.

Bên cạnh đó, cần tổ chức các chương trình đào tạo kỹ năng du lịch và nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường cho người dân địa phương.

Năm là, đối với khách du lịch

Khách du lịch cần nâng cao ý thức bảo vệ môi trường trong quá trình tham quan tại vườn quốc gia. Việc tuân thủ các quy định về bảo vệ môi trường, không xả rác và không gây ảnh hưởng đến hệ sinh thái rừng là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững của du lịch sinh thái.

Ngoài ra, du khách cũng cần tham gia tích cực vào các hoạt động du lịch có trách nhiệm như sử dụng các sản phẩm thân thiện với môi trường và ủng hộ các sản phẩm du lịch do cộng đồng địa phương cung cấp.

Kết luận

Với hệ sinh thái rừng nhiệt đới phong phú và giá trị đa dạng sinh học cao, Vườn quốc gia Cúc Phương có tiềm năng lớn để phát triển du lịch sinh thái. Việc phát triển du lịch sinh thái không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn thiên nhiên.

Tuy nhiên, để đảm bảo sự phát triển bền vững, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý nhà nước, ban quản lý vườn quốc gia, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng địa phương trong việc quản lý và khai thác tài nguyên du lịch.

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Tài nguyên và Môi trường (2023), Báo cáo hiện trạng đa dạng sinh học Việt Nam.

2. Nguyễn Văn Mạnh (2021), Du lịch bền vững ở Việt Nam, NXB Khoa học xã hội.

3. Tổng cục Du lịch Việt Nam (2022), Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2030.

4. United Nations World Tourism Organization – UNWTO (2022), Sustainable Tourism Development.

5. Thông tin đa dạng sinh học của Vườn quốc gia Cúc Phương.

6. Vietnam News Agency (2023), Cuc Phuong honoured as Asia’s Leading National Park.

7. Voice of Vietnam (2024), Cuc Phuong National Park biodiversity and ecotourism development.

Đinh Thị Linh Chi