Tác động của rác thải nhựa đến hệ sinh thái biển tại Việt Nam

Ngày Môi trường Thế giới (05/06) năm 2025 mang thông điệp toàn cầu “ Đánh bại ô nhiễm nhựa” (Best Plastic Pollution) tiếp tục nhấn mạnh sự cần thiết của việc hành động nhằm giải quyết cuộc khủng hoảng nhựa đang đe doạ tương lai hành tinh. Việt Nam với hơn 3.200km đường bờ biển được đánh giá là một trong những quốc gia có hệ sinh thái biển phong phú và đa dạng nhất Đông Nam Á.

Tuy nhiên, trong những năm gần đây tình trạng ô nhiễm nhựa đang trở thành mối nguy hại nghiêm trọng đối với môi trường biển. Việt Nam càng cần hành động quyết liệt hơn để giải quyết vấn nạn rác thải nhựa đại dương. Rác thải nhựa, túi nilon, chai lọ, hộp xốp đang xâm nhập và phá huỷ nghiêm trọng môi trường biển, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh vật, hệ sinh thái, sức khoẻ con người và nền kinh tế biển. Việc nhìn nhận rõ tác động của rác thải nhựa, đồng thời áp dụng các giải pháp cụ thể trong khuôn khổ Luật Bảo vệ Môi trường 2020, là điều kiện tiên quyết để hướng tới một tương lai xanh và bền vững.

Rác thải nhựa gây ô nhiễm môi trường biển (Nguồn: Internet).

Bảo vệ môi trường biển là gì?

Theo quy định Luật Bảo vệ Môi trường năm 2020 của Việt Nam quy định: “ Cấm sử dụng một số sản phẩm nhựa dùng một lần tại các khu vực di sản, công viên, bãi biển. Doanh nghiệp có trách nhiệm thu hồi bao bì nhựa sau tiêu dùng. Khuyến khích nghiên cứu, sản xuất các sản phẩm thay thế nhựa truyền thống. Định hướng phân loại rác tại nguồn, trong đó có phân loại rác thải nhựa riêng biệt để xử lý và tái chế.”

Việt Nam là quốc gia tích cực tham gia các chương trình quốc tế như: Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) kêu gọi giảm 80% lượng nhựa xả ra môi trường vào năm 20240, Hiệp ước toàn cầu về nhựa đang được đàm phán bởi gần 180 quốc gia nhằm chấm dứt ô nhiễm nhựa, Cam kết Net Zero 2050 - Việt Nam không thể đạt được mục tiêu trung hoà carbon nếu không giải quyết rác thải nhựa và ô nhiễm biển.

Thực trạng ô nhiễm nhựa tại biển Việt Nam

Thực trạng rác thải nhựa tại biển Việt Nam đang ở mức báo động. Việt Nam hiện đứng trong nhóm 5 quốc gia thải rác nhựa ra biển nhiều nhất thế giới. Ước tính mỗi năm, có khoảng 730.000 tấn rác thải nhựa bị xả ra biển, trong đó phần lớn là nhựa dùng một lần như túi nilon, ống hút, chai nhựa và lưới đánh cá bị bỏ đi. Do đặc tính không phân huỷ sinh học, nhựa tồn tại lâu dài trong môi trường, tích tụ tại các vùng ven biển, các rạn san hô và đáy biển, gây ra tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng. Những bãi biển nổi tiếng như Đà Nẵng, Nha Trang, Phú Quốc đều ghi nhận lượng rác thải nhựa đáng kể theo từng mùa du lịch. Theo nghiên cứu, các vềnh đóng, kên rừ, đặc biệt là các khu vực gần của sông hay cảng cá là những điểm “nóng” về rác nhựa, do có sự tích tụ đến từ nhiều nguồn sinh hoạt, ngư nghiệp, du lịch.

Tác động đến sinh vật biển

Nguy cơ mắc kẹt và tử vong

Nhiều sinh vật biển như rùa, cá voi, cá heo, hải cẩu thường xuyên bị mắc kẹt trong lưới nhựa, túi nilon hoặc các loại bao bì nhựa bỏ đi. Chúng bị thương hoặc chết do không thể thoát ra khỏi các mảnh nhựa, hoặc do nuốt nhầm nhựa vì nhầm lẫn với thức ăn. Các báo cáo từ Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (WWF) tại Việt Nam cho thấy rác nhựa là nguyên nhân gây tử vong hàng trăm loài sinh vật biển mỗi năm.

Vi nhựa và chuỗi thức ăn

Khi phân huỷ, rác thải nhựa tạo thành các hạt vi nhựa có kích thước dưới 5mm, dễ dàng bị tiêu thụ bởi các sinh vật biển như phù du, động vật đáy và cá nhỏ. Vi nhựa từ đó đi vào chuỗi thức ăn biển và có thể tích tụ trong cơ thể người thông qua việc tiêu thụ hải sản. Hiện tượng vi nhựa trong muối biển, cá và hải sản đã được phát hiện tại Việt Nam, làm dấy lên lo ngại về an toàn thực phẩm và sức khoẻ cộng đồng.

Suy giảm đa dạng sinh học

Sự hiện diện của nhựa trong hệ sinh thái biển làm mất đi môi trường sống của nhiều loài, làm giảm khả năng sinh sản và phát triển của sinh vật. Một số loài có thể đối mặt nguy cơ tuyệt chủng nếu không có biện pháp can thiệp kịp thời.

Tác động đến hệ sinh thái biển

Huỷ hoại rạn san hô và thảm cỏ biển

Rác thải nhựa làm nghẽn ánh sáng, ngăn cản quá trình quang hợp của san hô và thực vật biển. Các mảnh nhựa bị mắc kẹt trong rạn san hô còn là nơi sinh sôi của các vi khuẩn gây bệnh, làm chết hàng loạt rạn san hô - vốn là “lá phổi” và nơi sinh sản của nhiều loài thuỷ sinh. Khi hệ sinh thái san hô suy giảm, toàn bộ môi trường của hàng trăm loài sinh vật bị ảnh hưởng theo.

Ô nhiễm hoá học

Vi nhựa cũng được tìm thấy trong lớp trầm tích biển, gây ảnh hưởng đến chức năng lọc nước tự nhiên và quá trình sinh học dưới đáy biển. Nhựa chứa nhiều hoá chất độc hại như BPA, phthalates, kim loại nặng. Những chất này có thể thôi nhiễm vào môi trường biển khi nhựa phân huỷ, từ đó gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khoẻ của toàn hệ sinh thái biển.

Rác thải nhựa tích tụ phá hoại hệ sinh thái biển (Nguồn: Internet).

Tác động đến kinh tế - xã hội

Ảnh hưởng đến nghề cá

Ngành thuỷ sản, vốn là một trụ cột của kinh tế Việt Nam, đang bị đe doạ nghiêm trọng do ô nhiễm nhựa. Các thiết bị đánh bắt thường xuyên bị mắc vào rác khiến trữ lượng cá giảm sút, nhiều ngư dân đánh bắt không hiệu quả, phải chi thêm chi phí xử lý rác trong lưới và trên tàu. Rác nhựa còn làm hỏng thiết bị đánh bắt, gây thiệt hại kinh tế đáng kể cho ngành thuỷ sản.

Mất giá trị du lịch

Rác thải nhựa ảnh hưởng xấu đến hình ảnh du lịch biển Việt Nam. Những bãi biển được đánh giá là đẹp nhất thế giới nay phải đối mặt với tình trạng đầy rác thải nhựa trôi dạt và tích tụ làm giảm đáng kể trải nghiệm của du khách khiến du khách nước ngoài và trong nước cảm thấy e ngại, làm giảm doanh thu ngành du lịch và tác động đến việc làm của hàng trăm nghìn lao động tại các khu du lịch ven biển.

Giải pháp khắc phục vấn đề rác thải nhựa trong hệ sinh thái biển

Tăng cường quản lý nhà nước triển khai đồng bộ các quy định trong Luật Bảo vệ Môi trường, đặc biệt là các chương trình phân loại rác tại nguồn và cấm nhựa dùng một lần ở các khu du lịch ven biển. Hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp sản xuất vật liệu thay thế nhựa. Nâng cao ý thức cộng đồng tổ chức các chiến dịch truyền thông về tác hại của nhựa biển. Đưa kiến thức môi trường vào trường học, khuyến khích học sinh, sinh viên tham gia hoạt động bảo vệ biển. Khuyến khích đổi mới sáng tạo phát triển công nghệ tái chế nhựa hiệu quả. Khuyến khích khởi nghiệp trong lĩnh vực xử lý và tái chế rác thải nhựa. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế chia sẻ công nghệ, nhận viện trợ tài chính và kỹ thuật cũng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực xử lý rác thải của Việt Nam.

Rác thải nhựa đang trở thành một trong những thách thức môi trường lớn nhất đối với hệ sinh thái biển Việt Nam. Từ ảnh hưởng đến sinh vật, hệ sinh thái đến sức khoẻ con người và nền kinh tế biển - hậu quả mà nó gây ra là sâu rộng và lâu dài. Chỉ khi có sự vào cuộc đồng bộ, quyết liệt và bền bỉ từ Nhà nước, doanh nghiệp và toàn thể người dân, Việt Nam mới có thể thực hiện thành công mục tiêu “Đánh bại ô nhiễm nhựa” như thông điệp Ngày Môi trường Thế giới 5/6/2025 và hướng đến một tương lai xanh, biển xanh và phát triển bền vững.

NB. Nguyễn Mạnh Hà