Phát huy vai trò cộng đồng trong gìn giữ và bảo tồn thiên nhiên.

MT&XH -Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học và những áp lực ngày càng lớn từ quá trình phát triển kinh tế - xã hội, bảo tồn thiên nhiên đã trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu của nhiều quốc gia trên thế giới. Việt Nam, với hệ sinh thái đa dạng cùng nguồn tài nguyên rừng phong phú, cũng đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc gìn giữ các giá trị tự nhiên trước nguy cơ suy thoái môi trường, mất sinh cảnh và suy giảm quần thể các loài động, thực vật hoang dã.

Lực lượng Ban quản lý rừng đặc dụng Đà Nẵng đi tuần tra, bảo vệ rừng.

Thực tiễn cho thấy, bảo tồn thiên nhiên không còn là nhiệm vụ riêng của các cơ quan quản lý nhà nước hay lực lượng kiểm lâm, mà đòi hỏi sự tham gia của toàn xã hội. Trong đó, cộng đồng địa phương, những người trực tiếp sinh sống, sản xuất và gắn bó với rừng ngày càng được xác định là nhân tố quan trọng quyết định hiệu quả và tính bền vững của công tác quản lý, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

Chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị dựa vào cộng đồng

Xu hướng bảo tồn hiện đại đang chuyển mạnh từ mô hình quản lý theo hướng hành chính sang phương thức quản trị tài nguyên dựa vào cộng đồng. Cách tiếp cận này không chỉ giúp giảm áp lực cho lực lượng quản lý chuyên trách mà còn phát huy được nguồn lực xã hội, tạo sự đồng thuận và trách nhiệm chung trong công tác bảo vệ thiên nhiên.

Nếu trước đây người dân chủ yếu được xem là đối tượng tuyên truyền, vận động hoặc quản lý thì hiện nay họ đã trở thành đối tác đồng hành trong quá trình bảo tồn. Với lợi thế am hiểu địa hình, điều kiện tự nhiên, tập quán sản xuất cũng như những biến động của hệ sinh thái, cộng đồng địa phương có khả năng phát hiện sớm các nguy cơ xâm hại tài nguyên rừng, hỗ trợ tuần tra, giám sát đa dạng sinh học, phòng cháy chữa cháy rừng và tham gia bảo vệ các loài động vật hoang dã.

Đây được xem là giải pháp mang tính căn cơ bởi không một lực lượng chuyên trách nào có thể hiện diện thường xuyên trên toàn bộ diện tích rừng rộng lớn. Trong khi đó, người dân sinh sống ngay tại vùng đệm có điều kiện theo dõi sát sao hiện trạng tài nguyên mỗi ngày, từ đó phát hiện và xử lý kịp thời những dấu hiệu bất thường.

Phát huy vai trò cộng đồng trong quản lý rừng đặc dụng

Nhận thức rõ vai trò của người dân trong công tác bảo tồn, những năm qua Ban Quản lý rừng đặc dụng Đà Nẵng đã triển khai nhiều chương trình huy động cộng đồng tham gia quản lý, bảo vệ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học. Thay vì chỉ tập trung vào các biện pháp quản lý hành chính, đơn vị đã từng bước xây dựng cơ chế để người dân trực tiếp tham gia quản lý tài nguyên, qua đó hình thành trách nhiệm chung giữa Nhà nước và cộng đồng.

Một trong những mô hình mang lại hiệu quả rõ nét là giao khoán khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên. Theo đó, khoảng 2.500 ha rừng đã được giao khoán cho hai cộng đồng dân cư thôn Phước Hội, Cấm La cùng nhóm 19 hộ dân trực tiếp tham gia quản lý.

Thông qua mô hình này, người dân không chỉ thực hiện nhiệm vụ tuần tra, bảo vệ diện tích rừng được giao mà còn tham gia ngăn chặn các hành vi khai thác lâm sản trái phép, săn bắt động vật hoang dã, phòng chống cháy rừng và tạo điều kiện để hệ sinh thái phục hồi theo quy luật tự nhiên. Đây là hướng tiếp cận vừa bảo vệ tài nguyên, vừa nâng cao trách nhiệm của cộng đồng đối với những giá trị thiên nhiên nơi họ đang sinh sống.

Mạng lưới "người gác rừng" ngày càng mở rộng

Không chỉ dừng lại ở mô hình khoanh nuôi tái sinh, công tác giao khoán quản lý bảo vệ rừng hiện đã được triển khai rộng khắp tại các khu rừng đặc dụng trên địa bàn thành phố.

Ban Quản lý rừng đặc dụng Đà Nẵng đã triển khai huy động cộng đồng tham gia quản lý, bảo vệ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học.

Cụ thể, tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Sao La có 17 cộng đồng dân cư tham gia nhận khoán bảo vệ rừng; Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà – Núi Chúa có 12 nhóm hộ; Khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà có 6 nhóm hộ và Khu bảo vệ cảnh quan Nam Hải Vân có 1 nhóm hộ trực tiếp tham gia quản lý, bảo vệ tài nguyên rừng.

Những con số trên phản ánh sự chuyển biến tích cực trong nhận thức cũng như mức độ tham gia của cộng đồng vào công tác bảo tồn thiên nhiên. Người dân không còn đứng ngoài các hoạt động quản lý mà đã thực sự trở thành lực lượng nòng cốt trên thực địa.

Với lợi thế sinh sống gần rừng, thường xuyên có mặt tại địa phương và nắm rõ hiện trạng tài nguyên, các nhóm nhận khoán có thể phát hiện nhanh các vụ khai thác rừng trái phép, săn bắt động vật hoang dã, lấn chiếm đất rừng hoặc những nguy cơ dẫn đến cháy rừng. Sự có mặt thường xuyên của cộng đồng cũng tạo ra hiệu ứng răn đe, góp phần hạn chế các hành vi vi phạm pháp luật về lâm nghiệp.

Bảo tồn đa dạng sinh học từ những hành động gần gũi nhất

Đà Nẵng hiện sở hữu nhiều khu rừng đặc dụng có giá trị sinh thái đặc biệt quan trọng của khu vực miền Trung. Đây là nơi lưu giữ nhiều hệ sinh thái rừng tự nhiên cùng hàng trăm loài động, thực vật quý hiếm, trong đó có nhiều loài nguy cấp, đặc hữu của dãy Trường Sơn.

Những cánh rừng này không chỉ có ý nghĩa về đa dạng sinh học mà còn đóng vai trò quan trọng trong điều hòa khí hậu, bảo vệ nguồn nước, phòng chống thiên tai và phát triển du lịch sinh thái. Vì vậy, việc bảo vệ các khu rừng đặc dụng không đơn thuần là giữ lại diện tích cây xanh mà còn là bảo vệ toàn bộ hệ sinh thái với những giá trị lâu dài về môi trường và phát triển bền vững.

Trong quá trình đó, cộng đồng địa phương chính là lực lượng hỗ trợ đắc lực cho các cơ quan quản lý trong việc theo dõi diễn biến tài nguyên rừng, ghi nhận sự xuất hiện của các loài động vật hoang dã, phát hiện các điểm nóng về vi phạm lâm luật và cung cấp thông tin kịp thời cho lực lượng chức năng. Có thể nói, mỗi người dân tham gia nhận khoán bảo vệ rừng đều đang góp phần trở thành "người gác rừng" thực thụ, giữ gìn những giá trị thiên nhiên quý giá cho cộng đồng.

Gắn bảo tồn với sinh kế để phát triển bền vững

Một trong những yếu tố quyết định thành công của các mô hình bảo tồn dựa vào cộng đồng là bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu bảo vệ tài nguyên và lợi ích của người dân. Khi người dân có nguồn thu nhập ổn định từ các chương trình giao khoán bảo vệ rừng, áp lực khai thác tài nguyên trái phép sẽ giảm đáng kể. Đồng thời, việc tham gia trực tiếp vào các hoạt động quản lý cũng giúp nâng cao nhận thức về giá trị của đa dạng sinh học, từng bước thay đổi tư duy từ khai thác sang gìn giữ và phát triển bền vững.

Thực tiễn tại nhiều địa phương cho thấy, ở đâu cộng đồng được trao quyền tham gia một cách thực chất, ở đó hiệu quả quản lý rừng được nâng cao, các vụ vi phạm giảm rõ rệt và mối quan hệ giữa người dân với rừng ngày càng gắn bó hơn. Không chỉ mang lại lợi ích về môi trường, các chương trình giao khoán còn tạo thêm việc làm, góp phần cải thiện đời sống người dân vùng đệm, giảm nghèo và thúc đẩy phát triển kinh tế theo hướng bền vững. Đây cũng là nền tảng quan trọng để xây dựng các mô hình sinh kế xanh như du lịch sinh thái, dịch vụ môi trường rừng, phát triển lâm sản ngoài gỗ hay các sản phẩm đặc trưng gắn với tài nguyên bản địa.

Phát huy sức mạnh cộng đồng để gìn giữ những giá trị thiên nhiên cho tương lai

Những kết quả đạt được từ các mô hình giao khoán quản lý, bảo vệ rừng tại các khu rừng đặc dụng của thành phố Đà Nẵng đã khẳng định tính đúng đắn của phương thức bảo tồn lấy cộng đồng làm trung tâm. Khi người dân được trao quyền, được hưởng lợi và được đồng hành cùng chính quyền trong quản lý tài nguyên, hiệu quả bảo tồn không chỉ được nâng cao mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài.

Trong thời gian tới, bên cạnh việc tiếp tục mở rộng các mô hình giao khoán, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục môi trường, đào tạo kỹ năng quản lý tài nguyên cho cộng đồng, đồng thời xây dựng các cơ chế hỗ trợ sinh kế bền vững gắn với bảo tồn thiên nhiên.

Bảo tồn thiên nhiên là hành trình lâu dài, đòi hỏi sự chung tay của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Trong hành trình ấy, cộng đồng địa phương không chỉ là những người được hưởng lợi từ rừng mà còn là lực lượng giữ vai trò trung tâm trong việc bảo vệ, phục hồi và gìn giữ các hệ sinh thái tự nhiên. Phát huy sức mạnh của cộng đồng cũng chính là chìa khóa để bảo vệ hiệu quả đa dạng sinh học, gìn giữ màu xanh của những cánh rừng và bảo tồn các giá trị thiên nhiên quý báu cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Mạnh Hà – Bảo Ngọc.