Ninh Bình: Đầm Vân Long – Mô hình du lịch sinh thái cộng đồng bền vững gắn với bảo tồn thiên nhiên

Nằm trên địa bàn (xã Gia Vân, huyện Gia Viễn cũ )tỉnh Ninh Bình, cách Thủ đô Hà Nội khoảng 80km, Đầm Vân Long từ lâu đã được biết đến là khu đầm ngập nước lớn nhất vùng đồng bằng Bắc Bộ, sở hữu vẻ đẹp nguyên sơ, yên bình cùng hệ sinh thái đa dạng, độc đáo. Với hai hệ sinh thái tiêu biểu là đất ngập nước và rừng trên núi đá vôi, Vân Long không chỉ là điểm đến du lịch hấp dẫn mà còn mang giá trị đặc biệt về bảo tồn thiên nhiên.

Khung cảnh Đầm Vân Long

Được đưa vào khai thác du lịch từ năm 1998, Vân Long nhanh chóng khẳng định vị thế là khu du lịch sinh thái trọng điểm của quốc gia. Năm 1999, nơi đây chính thức trở thành khu bảo tồn thiên nhiên, được ghi danh trong hệ thống các khu rừng đặc dụng và khu bảo vệ đất ngập nước của Việt Nam. Đặc biệt, năm 2010, Trung tâm Sách Kỷ lục Việt Nam đã xác lập hai kỷ lục cho Đầm Vân Long: “Nơi có số lượng cá thể Voọc mông trắng nhiều nhất” và “Nơi có bức tranh tự nhiên lớn nhất – Núi Mèo Cào”.

Voọc mông trắng

Hiện nay, Đầm Vân Long tiếp tục nhận được sự hỗ trợ tích cực từ Chính phủ Hà Lan, Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF) và Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng quý hiếm Cúc Phương trong công tác bảo tồn các loài động vật hoang dã quý hiếm, đặc biệt là Voọc mông trắng – một trong năm loài linh trưởng nguy cấp cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Không chỉ vậy, hệ sinh thái nơi đây còn bao gồm đồng ruộng, bãi cỏ, nương rẫy, là nơi cư trú của hàng nghìn loài động, thực vật thủy sinh, tạo nên một bức tranh thiên nhiên hài hòa, thơ mộng, được ví như “chốn bồng lai tiên cảnh” giữa lòng Ninh Bình.

Ông Trần Xuân Quang - Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ Du lịch Sinh thái Vân Long, chia sẻ về mô hình du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn thiên nhiên.

Theo ông Trần Xuân Quang – Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ Du lịch Sinh thái Vân Long: “Điểm đặc biệt và cũng là linh hồn của Vân Long chính là mô hình quản lý du lịch cộng đồng độc đáo, khác biệt so với nhiều khu bảo tồn và vườn quốc gia khác trên cả nước. Tại đây, hoạt động du lịch không giao cho doanh nghiệp tư nhân mà do chính cộng đồng dân cư địa phương trực tiếp tham gia thực hiện, dưới sự quản lý của UBND xã và Hợp tác xã.”

Mô hình này đã được duy trì suốt gần 30 năm, bắt đầu từ những nhóm nhỏ phục vụ các nhà khoa học nghiên cứu, sau đó từng bước phát triển và chuyển đổi sang mô hình Hợp tác xã vào năm 2019 để phù hợp với các quy định quản lý nhà nước hiện hành. Hiện nay, đầm có khoảng hơn 500 thuyền tre, trong đó khoảng 130 - 150 lao động tham gia hoạt động thường xuyên.

Những chiếc thuyền tre tại Đầm Vân Long

Bên cạnh việc tạo sinh kế ổn định, người dân còn được tập huấn hằng năm về kỹ năng giao tiếp, ngoại ngữ và quy tắc ứng xử văn minh du lịch thông qua các chương trình của Trung tâm Xúc tiến Du lịch và các tổ chức quốc tế như UNDP, GEF. Điều này góp phần xây dựng hình ảnh Vân Long thân thiện, chuyên nghiệp trong mắt du khách trong và ngoài nước.

Điểm đặc biệt của Vân Long là tuyến tham quan bằng thuyền tre truyền thống, mỗi chuyến kéo dài khoảng 1,5 giờ. Du khách có thể lựa chọn các tuyến tham quan ngắm Voọc mông trắng hoặc ngắm chim vào buổi chiều, hòa mình trọn vẹn vào không gian thiên nhiên tĩnh lặng, trong lành.

Du khách tham gia trải nghiệm đạp xe quanh làng quê

Hợp tác xã kiên định với việc sử dụng thuyền nan đan tre thay cho thuyền nhựa hay ca nô máy nhằm bảo vệ môi trường và giữ gìn bản sắc văn hóa bản địa. Ngoài ra, du khách còn có cơ hội trải nghiệm đạp xe quanh làng quê, tham quan đình, chùa, nhà thờ, hoặc tham gia các hoạt động du lịch nông nghiệp như cưỡi xe trâu, tát mương bắt cá tại các khu nghỉ dưỡng sinh thái lân cận.

Du khách quốc tế khám phá Đầm Vân Long

Trong năm qua, Đầm Vân Long đã đón khoảng 76.000 lượt khách, trong đó khách quốc tế chiếm tới 2/3, cho thấy sức hút ngày càng lớn của mô hình du lịch sinh thái cộng đồng gắn với bảo tồn.

Du khách tham quan bằng thuyền tre truyền thống

Công tác quản lý tài chính tại Hợp tác xã được thực hiện chặt chẽ, minh bạch theo đúng quy định của Nhà nước. Giá vé hiện nay là 100.000 đồng/khách, bao gồm 20.000 đồng phí tham quan danh lam nộp ngân sách xã và 80.000 đồng phí dịch vụ chở đò. Người chèo đò có thu nhập bình quân khoảng 90.000 đồng/chuyến, đảm bảo đời sống ổn định.

Tuy nhiên, ông Trần Xuân Quang cũng thẳng thắn chia sẻ những khó khăn, thách thức đang đặt ra cho Vân Long, đặc biệt là các vướng mắc pháp lý liên quan đến bến bãi nằm trong vùng lõi khu bảo tồn, áp lực ô nhiễm môi trường từ các khu công nghiệp, nhà máy xi măng giáp ranh và tình trạng hạ tầng du lịch chưa đồng bộ.

Bảo tồn cộng đồng – Hướng đi bền vững cho tương lai

Theo ông Quang, “bảo tồn cộng đồng” chính là giải pháp căn cơ và hiệu quả nhất, bởi khi người dân trực tiếp hưởng lợi từ du lịch, họ sẽ nâng cao ý thức gìn giữ môi trường và tài nguyên thiên nhiên. Ông kiến nghị các cấp, ngành tiếp tục quan tâm đánh giá đầy đủ tác động môi trường từ các nguồn gây ô nhiễm bên ngoài, có chính sách hỗ trợ thiết thực về vốn và thủ tục để người dân phát triển du lịch xanh, đồng thời quy hoạch bài bản nhằm giữ trọn vẹn nét mộc mạc, nguyên sơ vốn có của Đầm Vân Long.

Với những giá trị đặc biệt về sinh thái, cảnh quan và mô hình quản lý cộng đồng tiêu biểu, Đầm Vân Long không chỉ là niềm tự hào của Ninh Bình mà còn là minh chứng sinh động cho hướng phát triển du lịch sinh thái bền vững gắn với bảo tồn thiên nhiên và nâng cao sinh kế cho người dân địa phương.

Từ thực tiễn của Đầm Vân Long có thể thấy, bảo vệ môi trường tự nhiên và duy trì đa dạng sinh học không phải là nỗ lực đơn lẻ, mà là một tiến trình dài hạn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa cộng đồng cư dân bản địa và chính quyền địa phương. Khi lợi ích kinh tế từ du lịch sinh thái được gắn kết hài hòa với trách nhiệm bảo tồn, mô hình này không chỉ góp phần gìn giữ các giá trị sinh thái đặc thù, mà còn tạo nền tảng vững chắc cho phát triển bền vững trong dài hạn.

Nhóm PV