Những vấn đề về thực tiễn trong công tác bảo vệ môi trường trong xây dựng cây xăng dầu tại xã Bình Minh (Hà Nội).

Tại xã Bình Minh, một cây xăng đang được xây dựng ngay giữa khu vực từng là đất nông nghiệp, giữa những thửa ruộng vẫn còn canh tác. Vật liệu xây dựng, phế thải san lấp được tập kết dày đặc. Việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp sang công trình kinh doanh khi chưa có đánh giá tác động môi trường đầy đủ đặt ra dấu hỏi lớn về công tác quản lý, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm đất, nước và không khí – những yếu tố có thể ảnh hưởng lâu dài đến môi trường sống và sinh kế người dân.

Đất nông nghiệp trước nguy cơ thoái hóa và nhiễm độc

Vật liệu xây dựng và phế thải san lấp đổ trực tiếp trên ruộng lúa đang canh tác, tiềm ẩn nguy cơ thoái hóa đất

Theo các nghiên cứu khoa học, đất nông nghiệp là một hệ sinh thái sống, chứa hàng tỷ vi sinh vật và chất dinh dưỡng giúp cây trồng sinh trưởng. Khi các vật liệu xây dựng như xi măng, gạch vụn,... được đổ trực tiếp lên bề mặt ruộng, đất bắt đầu biến đổi. Xi măng làm tăng độ kiềm, khiến pH đất vượt ngưỡng sinh học cho phép. Vi sinh vật – vốn chỉ tồn tại trong môi trường trung tính – bị tiêu diệt hàng loạt, kéo theo sự suy giảm đạm, mùn và các khoáng chất tự nhiên.

Hoạt động san lấp bằng phế thải xây dựng có thể khiến pH đất tăng đột ngột do xi măng tồn dư, làm chết vi sinh vật hữu ích và giảm độ phì nhiêu. Cấu trúc đất bị nén chặt, rễ cây khó phát triển, năng suất lúa giảm. Nghiêm trọng hơn, trong gạch, sơn, bê tông cũ thường chứa kim loại nặng như chì, crom, kẽm, cadimi… – những chất không phân hủy, có thể tích tụ trong đất và cây trồng, xâm nhập chuỗi thực phẩm.

Không chỉ vậy, các hợp chất hóa học trong vật liệu xây dựng như vôi, nhựa, sơn, hoặc các kim loại nặng (chì, crom, kẽm) có thể hòa tan trong nước mưa và ngấm dần xuống tầng đất sâu, gây biến đổi thành phần hóa học của đất. Độ pH tăng cao khiến hệ vi sinh vật bị tiêu diệt, đất mất dinh dưỡng, lâu dần không còn khả năng sản xuất nông nghiệp. Nghiêm trọng hơn, một khi đất bị ô nhiễm kim loại nặng, quá trình phục hồi tự nhiên có thể kéo dài hàng chục năm, bởi các nguyên tố này không phân hủy mà chỉ tích tụ theo thời gian, xâm nhập vào chuỗi thực phẩm qua cây trồng.

Căn cứ theo quy định tại khoản 3 Điều 3 Nghị định 91/2019/NĐ-CP:

"3. Hủy hoại đất là hành vi làm biến dạng địa hình hoặc làm suy giảm chất lượng đất hoặc gây ô nhiễm đất mà làm mất hoặc giảm khả năng sử dụng đất theo mục đích đã được xác định, trong đó:

a) Làm biến dạng địa hình trong các trường hợp: thay đổi độ dốc bề mặt đất; hạ thấp bề mặt đất do lấy đất mặt dùng vào việc khác hoặc làm cho bề mặt đất thấp hơn so với thửa đất liền kề; san lấp đất có mặt nước chuyên dùng, kênh, mương tưới, tiêu nước hoặc san lấp nâng cao bề mặt của đất sản xuất nông nghiệp so với các thửa đất liền kề; trừ trường hợp cải tạo đất nông nghiệp thành ruộng bậc thang và hình thức cải tạo đất khác phù hợp với mục đích sử dụng đất được giao, được thuê hoặc phù hợp với dự án đầu tư đã được Ủy ban nhân dân cấp có thẩm quyền giao đất, cho thuê đất phê duyệt hoặc chấp thuận;

b) Làm suy giảm chất lượng đất trong các trường hợp: làm mất hoặc giảm độ dầy tầng đất đang canh tác; làm thay đổi lớp mặt của đất sản xuất nông nghiệp bằng các loại vật liệu, chất thải hoặc đất lẫn sỏi, đá hay loại đất có thành phần khác với loại đất đang sử dụng; gây xói mòn, rửa trôi đất nông nghiệp;

Nguồn nước ngầm có thể bị tổn thương lâu dài

Bảng thông tin dự án

Cấu trúc địa chất vùng Bình Minh có tầng chứa nước nông, dễ thấm, nên mọi chất ô nhiễm từ bề mặt đều có khả năng lan xuống tầng ngậm nước chỉ sau vài tháng. Khi nước mưa rửa trôi lớp vật liệu san lấp, các hạt bụi xi măng, dầu mỡ, hóa chất trong sơn hoặc nhựa đường sẽ hòa tan, tạo thành dung dịch kiềm và chứa nhiều ion kim loại. Dòng chảy này di chuyển ngầm, làm tăng độ đục và độc tính của nguồn nước.

Khi mưa xuống, các hạt bụi, xi măng và dầu mỡ dễ bị rửa trôi xuống mương thoát nước và ruộng lúa, hoặc ngấm sâu xuống tầng chứa nước ngầm. Nếu kết cấu địa chất khu vực không có lớp cách ly tự nhiên, ô nhiễm có thể lan sang giếng sinh hoạt của người dân. Về lâu dài, nước chứa kim loại nặng hay hợp chất hữu cơ độc hại sẽ gây rối loạn phát triển ở trẻ nhỏ, tổn thương gan, thận, và hệ thần kinh.
Nếu người dân tiếp tục sử dụng nước giếng khoan quanh khu vực, nguy cơ hấp thụ chì, crom, hoặc cadimi – những chất có thể gây rối loạn thần kinh, ảnh hưởng chức năng gan thận và gây ung thư – là điều không thể loại trừ. Sự nhiễm bẩn này diễn ra âm thầm, không màu, không mùi, nhưng hậu quả lại kéo dài qua nhiều thế hệ.

Không khí và sức khỏe con người: Mối nguy từ bụi và khí độc

Dự án sử dụng trạc thải xây dựng làm vật liệu san lấp, gây nguy cơ ô nhiễm môi trường

Công đoạn san lấp và trộn vật liệu là giai đoạn phát tán bụi mạnh nhất. Dưới điều kiện thời tiết khô, mỗi lượt xe chở vật liệu hoặc máy xúc hoạt động có thể phát sinh hàng chục kilogram bụi mịn (PM2.5 và PM10) bay lơ lửng trong không khí. Loại bụi này có kích thước siêu nhỏ, dễ dàng xâm nhập vào phổi, thậm chí đi vào máu.

Không khí khu vực cũng đang chịu áp lực. Mỗi khi xe chở vật liệu ra vào, lớp bụi PM10 và PM2.5 bốc lên dày đặc, có thể chứa các hạt oxit kim loại hoặc silica – những thành phần được xếp vào nhóm gây bệnh phổi mạn tính. Nếu có sơn, nhựa đường hoặc dung môi tồn dư trong vật liệu, khí thải còn chứa hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOCs), gây kích ứng hô hấp và ảnh hưởng thần kinh.

Theo các nghiên cứu của WHO, hít phải bụi mịn trong thời gian dài có thể dẫn đến viêm phổi, viêm phế quản mạn tính, hen suyễn và làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch. Đặc biệt, khi bụi chứa các hạt silica hoặc oxit kim loại, chúng có thể gây xơ hóa phổi và ung thư phổi nếu tích tụ lâu ngày. Với người già và trẻ nhỏ sống quanh khu vực công trình, đây là nhóm chịu ảnh hưởng trực tiếp và rõ rệt nhất.

Trước những dấu hiệu ô nhiễm môi trường tại khu vực dự án, các chuyên gia môi trường cho rằng cần tiến hành đánh giá nhanh mức độ tác động để có cơ sở khoa học cho việc xử lý. Quá trình này được thực hiện qua ba nhóm mẫu cơ bản – đất, nước và không khí – nhằm xác định phạm vi và cường độ ô nhiễm một cách toàn diện.

Đối với mẫu đất, các thông số cần phân tích gồm độ pH, hàm lượng kim loại nặng (như chì, crom, kẽm, cadimi), độ mùn và cấu trúc hạt. Đây là những yếu tố phản ánh trực tiếp mức độ suy thoái đất và nguy cơ kim loại nặng tích tụ trong chuỗi thực phẩm nông nghiệp.

Với nước mặt và nước ngầm, việc kiểm tra hàm lượng kim loại hòa tan, độ kiềm, vi sinh và TPH (tổng hydrocacbon dầu) sẽ cho thấy mức độ xâm nhập của chất thải xây dựng hoặc dầu mỡ công nghiệp vào hệ thống thủy văn địa phương. Nếu các chỉ số này vượt quy chuẩn, nguy cơ ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt và sản xuất là rất đáng lo ngại.

Không kém phần quan trọng là mẫu không khí, cần đo nồng độ bụi mịn PM2.5, silica, bụi chứa kim loại và các khí độc như SO₂, NOx. Đây là những tác nhân ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe hô hấp, đặc biệt với nhóm người cao tuổi và trẻ nhỏ sinh sống quanh khu vực dự án.

Từ các kết quả đo đạc, nhóm chuyên gia khuyến nghị áp dụng các biện pháp kỹ thuật khắc phục phù hợp. Đối với khu vực đất bị ô nhiễm cục bộ, có thể đào xúc và vận chuyển đến cơ sở xử lý được cấp phép. Trong trường hợp ô nhiễm kim loại nặng, phương pháp ổn định – rắn hóa (solidification/stabilization) giúp cô lập và cố định kim loại trong cấu trúc bền vững, tránh phát tán trở lại môi trường. Ngoài ra, có thể áp dụng phục hồi sinh học (phytoremediation) bằng các loại cây có khả năng hấp thu kim loại như cỏ vetiver, hướng dương hoặc cải dầu, vừa an toàn, vừa tiết kiệm chi phí.

Cùng với giải pháp kỹ thuật, chính quyền địa phương cần triển khai ngay các biện pháp kiểm soát hiện trường: yêu cầu chủ đầu tư che phủ vật liệu, phun nước định kỳ giảm bụi, xây bờ chắn ngăn dòng chảy bề mặt và cam kết giám sát chất lượng môi trường định kỳ. Đây là những hành động cấp thiết để tránh lan truyền ô nhiễm sang khu dân cư. Dù đã thông tin nhiều lần tới UBND xã Bình Minh. Sở Nông nghiệp và Môi trường Thành Phố Hà Nội cũng có văn bản yêu cầu UBND xã kiểm tra thông tin nêu trên. Nhưng đến giờ phút này người dân vẫn chưa nhận được câu trả lời thỏa đáng dù cho dự án xây dựng gần xong và sắp đi vào hoạt động?

Văn bản yêu cầu báo cáo trước ngày 15/11/2025 nhưng UBND xã vẫn chưa có báo cáo

Theo khuyến cáo của EPA (Mỹ) và UNEP (Liên Hợp Quốc), chi phí xử lý ô nhiễm thường cao gấp 5–10 lần chi phí phòng ngừa ban đầu.

Bảo vệ môi trường tại các cửa hàng kinh doanh xăng dầu là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Việc áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật, quản lý, con người và pháp lý sẽ góp phần hạn chế tối đa các tác động tiêu cực đến môi trường, nâng cao hiệu quả quản lý và uy tín của doanh nghiệp xăng dầu. Đây không chỉ là trách nhiệm pháp lý mà còn là trách nhiệm xã hội của các cơ sở kinh doanh xăng dầu đối với cộng đồng và môi trường sống..

Hữu Hảo - Nguyễn Hiền