CÁC NGUY CƠ CHỦ YẾU ĐỐI VỚI ĐA DẠNG SINH HỌC NÔNG NGHIỆP Ở VIỆT NAM

06/12/2021 2:36:50 CH
Share Bai :

Chúng ta đều biết, hiện nay có khá nhiều mối đe dọa lớn đối với đa dạng sinh học nông nghiệp tại Việt Nam. Các mối đe dọa này bắt nguồn cả từ các hoạt động nông nghiệp cũng như từ các hoạt động phi nông nghiệp.

Phương pháp trồng trọt xen canh góp phần quan trọng vào duy trì bảo tồn đa dạng sinh học trong nông nghiệp

Chúng ta đều biết, hiện nay có khá nhiều mối đe dọa lớn đối với đa dạng sinh học nông nghiệp tại Việt Nam. Các mối đe dọa này bắt nguồn cả từ các hoạt động nông nghiệp cũng như từ các hoạt động phi nông nghiệp. Theo các nhà khoa học,các mối đe dọa có thể được chia thành bốn nhóm theo nguồn gốc của chúng:

          1) Chuyển đổi đất nông nghiệp thành đất đô thị, kể cả xây dựng khu công nghiệp (thường gọi là do đô thị hoá) dẫn đến sự mất mát [vĩnh viễn] sinh cảnh tự nhiên;

          2) Các thay đổi về thành phần và không gian của đất nông nghiệp, đặc biệt là những thay đổi làm suy giảm, tiêu diệt hay làm biến đổi những khu vực được coi là có “đa dạng sinh học cao” trên đất nông nghiệp (ví dụ như sân golf).

          3) Sự mất mát các loài động và thực vật do hậu quả sử dụng các hoá chất nông nghiệp, thuốc bảo vệ thực vật, ô nhiễm sinh cảnh từ những nguồn phi nông nghiệp như công nghiệp hóa nông thôn, bãi đổ rác thải, hay sự phá huỷ sinh cảnh trực tiếp do đốt lửa hay phát quang dọn dẹp;

          4) Sự mất đa dạng sinh học ở cấp độ gen nói chung trong các loài cây nông nghiệp và các loài động vật được nuôi trồng trên đất nông nghiệp do sự chuyên canh hoá. Bốn yếu tố này thường có liên quan với nhau và bị ảnh hưởng bởi những yếu tố khác như phát triển của dân số, hoạt động nông nghiệp, áp lực của thị trường, công nghệ sản xuất và sự tăng trưởng của công nghiệp. Cách thức quản lý các yếu tố này sẽ dẫn đến những hậu quả rất khác nhau về đa dạng sinh học nông nghiệp. Do vậy, điều quan trọng là phải biết được “chi phí” thực sự do sự mất mát đa dạng sinh học nông nghiệp gây ra và phương thức quản lý các yếu tố nguy cơ này để có được lợi ích về kinh tế và môi trường cao nhất có thể từ đất nông nghiệp Việt Nam trong cả ngắn và dài hạn. Nhiều chức năng quan trọng của hệ sinh thái trong khu vực nông nghiệp, vẫn có thể tiếp tục ngay cả khi có những thay đổi về đa dạng sinh học. Tuy nhiên, các nghiên cứu chỉ ra rằng, hệ sinh thái càng đa dạng thì càng có khả năng chịu đựng được những áp lực và tác động do quản lý nông nghiệp. Các tác động xấu đối với đa dạng sinh học có thể sẽ tích tụ lại. Sự tích tụ những thay đổi nhỏ trên một khu vực theo thời gian có thể gây ra những thay đổi lớn, đặc biệt là khi ngưỡng tới hạn bị vượt quá. Khi điều này xảy ra, một số dạng sinh cảnh hay chức năng sinh thái có thể bị mất đi. Không may là người ta vẫn chưa biết đủ hết về những ngưỡng này cũng như về những chỉ số của chúng để biết được đâu là ngưỡng và tình trạng hiện tại của hệ sinh thái. Mối đe dọa đối với đa dạng sinh học do sử dụng quá mức hay suy thoái hệ sinh thái của bản thân đất nông nghiệp là không lớn lắm. Nguy cơ lớn hơn nhiều là sự biến đổi của các cánh đồng nông nghiệp dẫn đến sự loại bỏ những khu vực đa dạng sinh học cao xung quanh hay bao bọc các cánh đồng. Cấu trúc cảnh quan có ảnh hưởng lớn đến sự phù hợp của nó đối với hệ sinh thái. Điều này bao gồm kích thước tương đối của những khu vực tự nhiên không canh tác và mức độ chia cắt (hay khả năng kết nối của) những khu vực này. Nhiều khoảng không gian không trồng trọt trên đất nông nghiệp như các bờ sông, các kênh tưới tiêu, các bờ ven đường, bờ ruộng, các mảnh rừng và vườn gia đình có vai trò như những hành lang nối các mảnh sinh cảnh và được coi là nguồn đa dạng sinh học quan trọng nhất trên đất nông nghiệp và là có lợi cho đời sống nông nghiệp. Tuy nhiên, đáng tiếc là những khu vực này thường được quản lý để làm giảm đa dạng sinh học hơn là duy trì hay làm cho nó phong phú hơn. Vì vậy, cần có nhiều nỗ lực hơn để bảo tồn những khu vực không trồng trọt này, cần hiểu rõ rằng, việc sử dụng một cách chiến lược các cây cối, các vùng đất ngập nước, và các hành lang như những bờ ruộng, bờ sông là cần thiết để duy trì đa dạng sinh học và các lợi ích mà nó mang lại cho các gia đình nông dân. Mặc dù khó có thể đo được đa dạng sinh học, nhưng một ví dụ rõ ràng về những tác động của việc phá hủy sinh cảnh nông nghiệp đang là một xu thế làm suy giảm quần thể các sinh vật thụ giúp phấn và những kẻ thù tự nhiên của các loài sâu hại có tính toàn cầu. Sau đây là các nguy cơ chủ yếu đối với đa dạng sinh học nông nghiệp ở Việt Nam hiện nay:

Tăng đa dạng sinh học trong nông nghiệp bằng cách trồng nhiều loại cây

Một là, quá trình đô thị hóa. Đô thị hóa gia tăng dẫn đến việc xây dựng những công trình lớn như đường xá, nhà cửa, nhà máy, và các cơ sở hạ tầng khác, những công trình không chỉ lấy đi sinh cảnh quý giá mà còn làm chia cắt cảnh quan, dẫn đến cản trở sự di chuyển của nhiều loài sinh vật và cản trở sự phát tán của các hạt cây... Mất đất trồng trọt do đô thị hóa ở Việt Nam là một vấn đề đặc biệt nghiêm trọng đối với đa dạng sinh học, do việc đô thị hóa thường nhằm vào chính những khu đất nông nghiệp có năng suất cao và đa dạng sinh học phong phú nhất. Thêm vào đó, chất thải đô thị nhiều loại như nhựa, chất hữu cơ, thuốc trừ sâu, chất thải giấy, các đồ gia dụng thải bỏ... thường bằng nhiều cách xâm nhập vào các đường nước và những vùng đất không canh tác. Các cơ sở công nghiệp địa phương đặt ngay tại các vùng nông thôn cũng là nguồn gây ô nhiễm chính về nước, đất, và không khí với các loại hoá chất độc hại.

          Hai là, việc sử dụng các hoá chất trong nông nghiệp. Việc sử dụng ngày càng tăng các hoá chất nông nghiệp như các loại thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ là một trong những nguy cơ chính đối với đa dạng sinh học nông nghiệp. Người nông dân Việt Nam có xu hướng sử dụng ngày càng nhiều những hoá chất nông nghiệp hơn mức thực sự cần thiết và những loại hoá chất có độc tính cao hơn hay có phổ gây độc rộng hơn. Điều này đặc biệt đúng với một số loại cây trồng như hoa quả, rau và bông. Một số loại hoá chất diệt trực tiếp các sinh vật, nhưng một số loại khác lại có tác động tới toàn bộ chuỗi thức ăn. Thuốc diệt cỏ là loại gây hại lớn vì chúng tiêu diệt cây cỏ là nền tảng của chuỗi thức ăn của các loài sinh vật. Hiện nay, thuốc diệt cỏ vẫn được sử dụng một cách bừa bãi trên các bờ ruộng và các khu vực không trồng trọt là những nơi dự trữ đa dạng sinh học quan trọng, nơi sinh sống của các thiên địch cho các cánh đồng. Các hoá chất nông nghiệp làm phá vỡ hệ sinh thái đang bảo vệ cánh đồng, làm cho các cánh đồng dễ bị bùng phát sâu hại. Và cuối cùng, các hoá chất này cũng lọt vào chuỗi thức ăn và tác động vào cộng đồng dân cư. Trong hệ sinh thái nông nghiệp, các chất hoá học này được biết đến như những chất phá huỷ tuyến nội tiết, dẫn đến hàng loạt các tác động xấu về môi trường đối với nhiều loài vật.

          Ba là, những thay đổi vật lý của đất nông nghiệp. Bản thân việc gieo trồng cũng làm thay đổi đất nông nghiệp về mặt vật lý. Tuy nhiên, các biện pháp canh tác cụ thể có thể được điều chỉnh để làm tăng tối đa năng suất nông nghiệp, đồng thời giảm tối thiểu sự phá hoại hệ sinh thái địa phương và các tác dụng của hệ sinh thái. Các nghiên cứu đã ghi nhận đầy đủ tầm quan trọng của các bờ ruộng với các hệ sinh thái cánh đồng lành mạnh, có đủ khả năng bảo vệ mùa màng. Điều quan trọng là phải quản lý các bờ ruộng này để đảm bảo mang lại lợi ích tối đa từ các sinh vật có ích cho các cánh đồng, những loài đang tồn tại và phụ thuộc vào các bờ ruộng. Tại Việt Nam, các bờ ruộng này không chỉ chứa các loài côn trùng và sinh vật có ích bảo vệ cánh đồng khỏi sâu bệnh, mà còn là nguồn cung cấp thực phẩm quan trọng cho dân địa phương qua các loại rau và sinh vật khác. Điều quan trọng là phải duy trì được các bờ ruộng lành mạnh và đa dạng. Việc loại bỏ các cây cối trên đất nông nghiệp cũng làm suy giảm các sinh cảnh quan trọng đối với nhiều loài sinh vật có ích cho nông nghiệp. Số lượng đất nông nghiệp không được dùng cho các mục đích trồng trọt, chúng được quản lý như thế nào, và nên bố trí chúng ở những vị trí nào, cần được xem xét một cách cẩn thận để có thể tận dụng tối đa ưu thế của hệ sinh thái và những lợi ích đối với nông nghiệp mà chúng mang lại.

          Bốn là, quá trình mất gen cây trồng. Một lĩnh vực mất mát về đa dạng sinh học đã được để ý đến nhiều trong một thời gian dài, là sự mất mát về đa dạng gen các giống cây được các nông dân gieo trồng. Ngày càng có diện tích đất rộng lớn hơn được gieo trồng với số chủng loài cây trồng ngày càng ít hơn. Đây là hậu quả của quá trình độc canh cây trồng ngày càng phổ biến không chỉ ở Việt Nam mà trên toàn thế giới.

PV Vũ Toán

  • Tags:
Ý kiến bạn đọc