Bảo tồn để phát triển – Phát triển để phục vụ bảo tồn: Tư duy bền vững từ Vườn quốc gia Cúc Phương

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học và áp lực phát triển kinh tế ngày càng gia tăng, bài toán hài hòa giữa bảo tồn thiên nhiên và phát triển xã hội trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Thực tiễn từ Vườn quốc gia Cúc Phương cho thấy, bảo tồn không phải là sự “đóng băng” tài nguyên, mà là một quá trình chủ động, linh hoạt và khoa học, trong đó phát triển được xem như công cụ phục vụ lâu dài cho mục tiêu gìn giữ thiên nhiên.

Bảo tồn – nền tảng cho phát triển bền vững

Rừng Cúc Phương – Lá phổi xanh của miền Bắc

Là Vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam, Cúc Phương không chỉ giữ vai trò bảo tồn tài nguyên rừng đặc dụng mà còn được định vị là một hình mẫu quốc gia về bảo tồn gắn với giáo dục và nghiên cứu khoa học. Trên diện tích hơn 22.000 ha trải rộng qua ba tỉnh Ninh Bình, Hòa Bình và Thanh Hóa, Cúc Phương sở hữu hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới trên núi đá vôi đặc trưng, nơi lưu giữ nguồn gen đa dạng và quý hiếm bậc nhất cả nước.

Tuy nhiên, trong một thời gian dài, bảo tồn thường bị nhìn nhận theo hướng “đóng cửa rừng”, hạn chế tối đa sự can thiệp của con người. Cách tiếp cận này, dù có giá trị trong giai đoạn nhất định, nhưng khó đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững trong bối cảnh mới – khi áp lực sinh kế từ cộng đồng vùng đệm, nhu cầu giáo dục môi trường và phát triển kinh tế – xã hội ngày càng lớn.

Tại Cúc Phương, tư duy bảo tồn đã được tiếp cận theo hướng mở, với phương châm xuyên suốt: “Bảo tồn để phát triển – Phát triển để phục vụ bảo tồn”. Theo đó, bảo tồn không đối lập với phát triển, mà chính là nền tảng tạo ra các giá trị kinh tế – xã hội bền vững, đồng thời phát triển phải quay trở lại phục vụ mục tiêu bảo vệ thiên nhiên.

Phát triển có kiểm soát: Biến rừng thành “nguồn lực giáo dục”

Với hơn 70 ngăn chuồng và 2 khu bán hoang dã, nơi đây đang bảo vệ những “báu vật” của rừng già như vượn, voọc và cu li khỏi nạn buôn bán động vật hoang dã trái phép và nguy cơ tuyệt chủng

Một trong những điểm khác biệt của Cúc Phương là cách “mở cửa rừng” có kiểm soát. Thay vì khai thác tài nguyên theo chiều rộng, Vườn quốc gia tập trung phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái, giáo dục trải nghiệm và nghiên cứu khoa học dựa trên chính giá trị nguyên bản của hệ sinh thái.

Rừng được nhìn nhận như một “bảo tàng sống” và một “trường học lớn giữa thiên nhiên”. Tại đây, mỗi cây cổ thụ, mỗi hang động hay mỗi cá thể động vật cứu hộ đều mang trong mình câu chuyện khoa học và giá trị giáo dục. Du khách không chỉ đến để tham quan, mà còn để học về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, về trách nhiệm bảo tồn và giới hạn của khai thác.

Những mô hình du lịch sinh thái gắn với giáo dục môi trường như tham gia tái thả động vật hoang dã, trồng cây phục hồi rừng, hay trải nghiệm cứu hộ động vật đã góp phần chuyển đổi nhận thức từ “du lịch tiêu thụ” sang “du lịch có trách nhiệm”. Đây chính là cách phát triển tạo ra nguồn thu bền vững, đồng thời nâng cao nhận thức xã hội về bảo tồn đa dạng sinh học.

Khi cộng đồng trở thành chủ thể bảo tồn

Hiện trung tâm đang chăm sóc hơn 2.000 cá thể rùa tại khu vực rộng 2ha

Một yếu tố then chốt khác trong tư duy phát triển tại Cúc Phương là vai trò của cộng đồng vùng đệm, chủ yếu là đồng bào dân tộc Mường. Thay vì xem cộng đồng là đối tượng cần kiểm soát, Cúc Phương coi người dân là đối tác chiến lược trong công tác bảo tồn.

Thông qua các mô hình sinh kế như du lịch cộng đồng, homestay, hướng dẫn viên địa phương, hay tham gia trực tiếp vào các hoạt động bảo vệ rừng và cứu hộ động vật, người dân được hưởng lợi từ rừng một cách hợp pháp và bền vững. Khi đời sống được cải thiện, áp lực khai thác tài nguyên rừng trái phép cũng dần được giảm thiểu. Bảo tồn vì thế không chỉ là nhiệm vụ của lực lượng kiểm lâm, mà trở thành lợi ích chung của cả cộng đồng.

Phát triển quay về phục vụ bảo tồn

Một số hoạt động có thể trải nghiệm tại Cúc Phương

Nguồn thu từ du lịch sinh thái và các hoạt động dịch vụ tại Cúc Phương không dừng lại ở giá trị kinh tế trước mắt. Phần lớn nguồn lực này được tái đầu tư cho công tác bảo vệ rừng, nghiên cứu khoa học, cứu hộ động vật hoang dã và giáo dục môi trường. Đây là vòng tròn phát triển khép kín, trong đó mỗi bước tiến đều quay trở lại củng cố mục tiêu bảo tồn lâu dài.

Thực tiễn từ Cúc Phương cho thấy, bảo tồn chỉ thực sự bền vững khi gắn liền với phát triển có trách nhiệm. Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững, mô hình “bảo tồn để phát triển – phát triển để phục vụ bảo tồn” không chỉ là lựa chọn tất yếu, mà còn là hướng đi giàu tính nhân văn, khoa học và phù hợp với yêu cầu của thời đại.

Nhóm PV