YẾU TỐ MỸ THUẬT TRONG PHIM NHỮNG ĐỨA TRẺ ĐẾN TỪ THIÊN ĐƯỜNG  

Tóm tắt: Bộ phim Những đứa trẻ đến từ thiên đường (Children of Heaven, 1997) của đạo diễn Majid Majidi được xem là một trong những tác phẩm tiêu biểu của điện ảnh Iran đương đại. Thành công của bộ phim không chỉ đến từ câu chuyện giàu tính nhân văn mà còn được tạo nên bởi hệ thống mỹ thuật điện ảnh được xây dựng trên tinh thần tối giản và hiện thực. Bằng phương pháp phân tích hình ảnh điện ảnh kết hợp tiếp cận mỹ học tạo hình, bài viết tập trung làm rõ vai trò của các yếu tố bối cảnh, màu sắc, phục trang, đạo cụ và ánh sáng trong việc kiến tạo ngôn ngữ thị giác của tác phẩm. Qua đó cho thấy mỹ thuật điện ảnh không chỉ thực hiện chức năng tái hiện đời sống mà còn góp phần quan trọng trong việc phát triển tự sự điện ảnh, xây dựng tâm lý nhân vật và truyền tải tư tưởng nhân văn của đạo diễn.

Từ khóa: mỹ thuật điện ảnh, điện ảnh Iran, thiết kế mỹ thuật, Majid Majidi, Children of Heaven, ngôn ngữ tạo hình.

Trong nghệ thuật điện ảnh, mỹ thuật không chỉ đảm nhận chức năng trang trí hình ảnh mà còn là thành tố cấu thành ngôn ngữ điện ảnh. Thông qua hệ thống tạo hình, không gian, màu sắc và vật thể, mỹ thuật góp phần định hình phong cách thị giác cũng như chiều sâu biểu đạt của tác phẩm.

Trong lịch sử điện ảnh Iran, Những đứa trẻ đến từ thiên đường là một trường hợp đặc biệt khi bộ phim sử dụng những chất liệu đời thường nhất để tạo nên giá trị thẩm mỹ sâu sắc. Bộ phim kể câu chuyện về hai anh em Ali và Zahra cùng chia sẻ một đôi giày sau khi Ali vô tình làm mất giày của em gái. Từ một sự kiện nhỏ bé ấy, bộ phim mở ra thế giới cảm xúc giàu tính nhân văn về tình thân, lòng tự trọng và những khát vọng bình dị của con người.

Điều đáng chú ý là phần lớn giá trị nghệ thuật của tác phẩm được chuyển tải thông qua hệ thống hình ảnh. Vì vậy, việc nghiên cứu mỹ thuật điện ảnh trong bộ phim không chỉ giúp nhận diện phong cách sáng tạo của đạo diễn Majid Majidi mà còn góp phần làm rõ vai trò của ngôn ngữ tạo hình trong điện ảnh hiện thực đương đại.

Một trong những đặc điểm nổi bật của thiết kế mỹ thuật trong bộ phim là việc sử dụng các bối cảnh hiện thực thay vì xây dựng trường quay.Những con hẻm nhỏ, khu dân cư lao động, trường học và chợ địa phương xuất hiện với vẻ nguyên bản của đời sống. Không gian ấy không chỉ phản ánh điều kiện kinh tế của nhân vật mà còn tạo nên tính chân thực cho câu chuyện.

Hình 1: không gian hiện thực của Tehran trong phim

Từ góc nhìn điện ảnh, đây là lựa chọn mang tính tư tưởng. Đạo diễn từ chối sự hào nhoáng thường thấy trong điện ảnh thương mại để hướng khán giả đến những giá trị nhân văn ẩn chứa trong cuộc sống thường nhật. Không gian vì thế trở thành một thành phần kể chuyện quan trọng, giúp người xem cảm nhận được sự chật chội, thiếu thốn nhưng đồng thời cũng cảm nhận được sự ấm áp của tình thân trong gia đình Ali.

Bảng màu của bộ phim được xây dựng trên các gam màu trung tính như nâu đất, vàng nhạt, xám và be. Đây là những màu sắc gắn liền với môi trường sống của tầng lớp lao động nghèo.

Việc hạn chế sử dụng màu sắc tương phản mạnh tạo nên cảm giác chân thực và ổn định cho hình ảnh. Đồng thời, sự tiết chế màu sắc còn giúp khán giả tập trung vào diễn biến tâm lý nhân vật thay vì bị chi phối bởi các hiệu ứng thị giác.

Dưới góc nhìn mỹ thuật, màu sắc trong phim không chỉ là yếu tố thẩm mỹ mà còn là phương tiện biểu đạt cảm xúc. Các gam màu ấm xuất hiện xuyên suốt tác phẩm góp phần tạo nên cảm giác nhân hậu, dịu dàng và giàu lòng trắc ẩn – những phẩm chất cốt lõi trong thế giới nghệ thuật của Majid Majidi. Đôi giày là đạo cụ trung tâm của bộ phim nó cũng chính là một hình tượng nghệ thuật mang tính biểu đạt cao.

Hình 2. đôi giày của Zahra trở thành biểu tượng thị giác xuyên suốt tác phẩm.

Trong nhiều tác phẩm điện ảnh, đạo cụ thường chỉ đóng vai trò hỗ trợ hành động. Tuy nhiên, trong Những đứa trẻ đến từ thiên đường, đôi giày trở thành hình tượng của toàn bộ cấu trúc tự sự.

Sự xuất hiện lặp đi lặp lại của hình ảnh đôi giày tạo thành một hệ thống biểu tượng thị giác xuyên suốt tác phẩm. Nó vừa đại diện cho hoàn cảnh khó khăn của gia đình, vừa là biểu hiện của tình yêu thương giữa hai anh em, đồng thời phản ánh những ước mơ giản dị của tuổi thơ.

Từ góc nhìn điện ảnh, đây là minh chứng cho khả năng chuyển hóa một vật dụng đời thường thành hình tượng nghệ thuật có giá trị biểu đạt cao.

Thiết kế phục trang trong phim được xây dựng theo hướng tối giản. Quần áo của Ali và Zahra không thay đổi nhiều, chủ yếu là những trang phục đơn giản, đã qua sử dụng nhưng luôn gọn gàng và sạch sẽ. Chi tiết này phản ánh một quan niệm nhân văn xuyên suốt tác phẩm: nghèo khó không đồng nghĩa với đánh mất phẩm giá.

Sự thống nhất giữa phục trang, bối cảnh và màu sắc góp phần xây dựng tính cách nhân vật một cách tự nhiên. Không cần lời thuyết minh hay giải thích, khán giả vẫn có thể nhận biết hoàn cảnh sống, tâm lý và phẩm chất của các nhân vật thông qua hình thức tạo hình.

Giá trị nổi bật nhất của mỹ thuật trong Những đứa trẻ đến từ thiên đường nằm ở khả năng tham gia trực tiếp vào quá trình kể chuyện.

Không gian đô thị được nhìn từ tầm mắt trẻ em khiến những con đường trở nên dài hơn, những dòng người trở nên đông đúc hơn và những thử thách đời thường trở nên lớn lao hơn.

Đạo cụ, màu sắc và ánh sáng không tồn tại độc lập mà luôn gắn kết với diễn biến tâm lý nhân vật. Chính sự kết hợp này tạo nên một hình thức tự sự bằng hình ảnh, nơi khán giả có thể cảm nhận câu chuyện thông qua thị giác trước khi tiếp nhận bằng lời thoại.

Có thể nói, mỹ thuật trong bộ phim đã vượt qua vai trò minh họa để trở thành một chủ thể tham gia  vào quá trình truyền tải nội dung và tư tưởng nghệ thuật.

Những đứa trẻ đến từ thiên đường là minh chứng tiêu biểu cho sức mạnh biểu đạt của mỹ thuật điện ảnh trong dòng phim hiện thực nhân văn. Thông qua việc tổ chức không gian, màu sắc, đạo cụ, phục trang và ánh sáng theo nguyên tắc tối giản, bộ phim đã tạo dựng được một thế giới nghệ thuật giàu cảm xúc và mang giá trị nhân văn sâu sắc.

Thành công của tác phẩm cho thấy mỹ thuật điện ảnh không chỉ làm đẹp cho hình ảnh mà còn là phương tiện quan trọng để kể chuyện, xây dựng nhân vật và truyền tải tư tưởng nghệ thuật. Đây cũng là bài học có giá trị đối với hoạt động sáng tạo mỹ thuật điện ảnh trong bối cảnh điện ảnh đương đại hiện nay.

Đinh Thị Hằng  

Giảng viên ngành Thiết kế mỹ thuật  

Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh Hà Nội

Tài liệu tham khảo

[1] Bordwell, D., Thompson, K. (2019), Film Art: An Introduction, McGraw-Hill Education.

[2] Gibbs, J. (2002), Mise-en-Scène: Film Style and Interpretation, Wallflower Press.

[3] Hayward, S. (2018), Cinema Studies: The Key Concepts, Routledge.

[4] Monaco, J. (2009), How to Read a Film, Oxford University Press.

[5] Naficy, H. (2011), A Social History of Iranian Cinema, Duke University Press.

[6] Trần Luân Kim (2005), Ngôn ngữ điện ảnh, NXB Văn hóa Thông tin.

[7] Nguyễn Thị Hồng Ngát (Chủ biên) (2011), Giáo trình Mỹ thuật điện ảnh, NXB Sân khấu.

[8] Majidi, M. (1997), Children of Heaven, Iran.