TRANG PHỤC - CÔNG CỤ KỂ CHUYỆN TRONG PHIM CỦA ĐẠO DIỄN ALFRED HITCHCOC

Tóm tắt: Đạo diễn Alfred Hitchcock hiểu rằng các yếu tố hình thể vô cùng quan trọng khi khắc họa một nhân vật, đặc biệt là trang phục của họ. Ảnh hưởng của Hitchcock đối với thời trang qua phim thể hiện rõ ở việc trang phục vẫn là những khoảnh khắc mang tính biểu tượng của lịch sử điện ảnh trong nhiều năm. Theo thời gian, những phong cách này đã được các nhà thiết kế sử dụngnhư nguồn cảm hứng cho các bộ sưu tập của họ.

Từ khóa: Alfred Hitchcock, thiết kế trang phục, trang phục, Bản sắc, Học làm phim.

Các tác phẩm điện ảnh luôn có sự tương tác qua lại với đời sống, điều này thể hiện ở nhiều lĩnh vực và một trong số đó là thời trang. Có thể chính những kiểu trang phục đó đã tồn tại, đã từng được sử dụng trước khi bộ phim ra đời nhưng ngược lại, chính bộ phim lại làm cho nó (thời trang) trở nên nổi tiếng. Có thể điểm qua những bộ phim như Bố già (The Godfather, 1972), Titanic (1997), Kỳ nghỉ lãng mạn (Roman Holiday, 1953) hay sau này như Yêu nữ thích hàng hiệu (The Devil wears Prada, 2006), Gatsby vĩ đại (The Great Gatsby, 2013), Khách sạn Grand Budapest (The Grand Budapest Hotel, 2014)…

Thiết kế trang phục là một phần không thể thiếu trong kể chuyện điện ảnh. Trang phục là chìa khóa xác định một tính cách, sắc tộc, tâm trạng, hoàn cảnh… Nó có thể được sử dụng để thể hiện sự hài hòa hoặc tương phản giữa các nhân vật và còn có tác dụng truyền tải sự thay đổi trong một nhân vật.  Deborah Nadoolman Landis (Hoạ sỹ thiết kế trang phục và nhà nghiên cứu người Mỹ) cho rằng một thiết kế trang phục thành công là sự kết hợp giữa mục đích của kịch bản, tầm nhìn của đạo diễn và trực giác của nhà thiết kế. Bà nhấn mạnh rằng trang phục không nên và không được chỉ là “cái vỏ bề ngoài của một nhân vật mà phải là sự thể hiện của trải nghiệm bên trong, thể hiện cụ thể hình ảnh bản thân của nhân vật.” ^[1]

Công việc của người thiết kế trang phục là đưa nhân vật từ kịch bản vào cuộc sống (trên phim) với đầy đủ tâm trạng, cảm xúc.... Cả thời trang và trang phục đều có thể truyền tải bản sắc của người mặc và cả hai đều gợi lên những phản ứng, cảm xúc từ người xem, người thưởng thức. Giống như thiết kế thời trang, nhà thiết kế trang phục hoạt động theo các nguyên tắc thiết kế cơ bản về sự hài hòa, tương phản, cân bằng và sự nhấn mạnh, cũng như các yếu tố cơ bản của bố cục là đường nét, hình dạng, màu sắc, kết cấu.

Tuy nhiên, mục đích của thiết kế trang phục trong điện ảnh không chỉ làlàm cho người mặc quần áo trông ổn, đẹp. Tất nhiên đó có thể là yêu cầu từ kịch bản nhưng xét trên tổng thể, họa sỹ thiết kế trang phục phảixem xét nhiều yếu tố thậm chí không liên quan đến thời trang. Vì trang phục sẽ được “trình diễn” qua ống kính nên họ cần phải hiểu hình ảnh sẽ xuất hiện trên phim như thế nàovì rất có thể hình ảnh sẽ bị “bópméo”, màu sắc vàchi tiết sẽ xuất hiện khác nhau khi có sự can thiệp của ánh sáng, cỡ cảnh… Ngoài ra vấn đề rất quan trọng là trang phục và bối cảnh, đạo cụ nằm trong một tổng thể, nó liên quan đến không gian, thời gian của câu chuyện, tính cách và tâm trạng của nhân vật qua từng cảnh quay. ^[2]

Trong những ngày đầu của Hollywood, thời trang cao cấp từ châu Âu được coi là “thước đo” của phục trang, tuy nhiên đến cuối những năm 1910, Hollywood bắt đầu phát triển mẫu thời trang của riêng mình. Clare West (một trong những nhà thiết kế trang phục đầu tiên ở Hollywood - người đã tham gia phim của các đạo diễn như D. W. Griffith (Không khoan nhượng - Intolerance, 1916), Cecil B. DeMille (Thập tự chinh – The Crusades, 1935)... nổi lên vào thời điểm này với tư cách là nhà thiết kế trang phục đầu tiên lưu ý đến sự chính xác về mặt lịch sử trong thiết kế trang phục. Thành công của bộ phim Không khoan nhượng là một bước ngoặt của lĩnh vực trang phục trong phim vì đây là lần đầu tiên bộ phận trang phục được công nhận như một thành phần sáng tác chứ không phải là bộ phận “Giữ và phát quần áo”. Trong thời đại phim câm, trang phục được cách điệu hóa cao độ để tăng cường và hỗ trợ câu chuyện còn tới những năm 1930 và 40 - thời kỳ huy hoàng của Hollywood - thì thiết kế trang phục thực sự vươn tới đỉnh cao, các nhà thiết kế trang phục được cấp ngân sách rất cao để thiết kế trang phục lộng lẫy cho các vai nữ chính. Thời điểm này vẫn còn phim đen trắng nên vật liệu, kiểu dáng (kết cấu) của trang phục được coi trọng hơn cả.

Ảnh hưởng của trang phục trong phim tới đời sống đạt tới đỉnh cao vào những năm 1940 – 1950 với số lượng trang phục “ăn theo” điện ảnh được bán ra với mức kỷ lục. Một ví dụ điển hình là chiếc váy được Adrian Greenberg thiết kế cho diễn viên Joan Crawford trong phim Letty Lynton (1932) của đạo diễn Clarence Brown ngay lập tức trở thành “không thể thiếu” với phụ nữ.^[3]

Càng ngày, đặc biệt khi phim màu ra đời và điện ảnh liên tục phát triển, mối quan hệ, sự ảnh hưởng qua lại của điện ảnh và đời sống càng mạnh mẽ. Rất nhiều xu hướng ăn mặc ngoài đời xuất hiện trên phim và ngược lại, rất nhiều bộ phim gây ảnh hưởng, thậm chí tạo nên một trào lưu thời trang từ trang phục trong phim…

Và nói tới các đạo diễn, tác giả những bộ phim làm thay đổi bộ mặt thời trang thì chúng ta không thể không nói đến đạo diễn Alfred Hitchcock.

^{Đạo diễn Alfred Hitchcock trên trường quay}

Ảnh hưởng của phục trang trong phim Hitchcock đối với thời trang vẫn là những khoảnh khắc mang tính biểu tượng của lịch sử điện ảnh trong nhiều năm. Theo thời gian, kiểu dáng này đã được các nhà thiết kế  “mượn” làm nguồn cảm hứng cho bộ sưu tập của họ, không chỉ vào thời điểm bộ phim ra đời mà còn mãi tới tận sau này. Nhà thiết kế nổi tiếng Alexander McQueen đã tạo ra những bộ sưu tập gây chú ý sau khi tham khảo “sự ám ảnh” trong các bộ phim của Hitchcock. Tình yêu của McQueen đối với các loài chim đã khiến anh tham khảo bộ phim Đàn chim (The Birds) năm 1963 cho bộ sưu tập Xuân Hè 1995 của mình. Sau đó, anh tiếp tục tái hiện nhiều “phong cách Hitchcock” khác nhau với tông màu trầm và thiết kế vượt thời gian của thập niên 50 trong buổi trình diễn Thu Đông 2005. Gần một thập kỷ sau đó, trong buổi trình diễn Thu Đông 2013 của Prada, McQueen tiếp tục tạo ra bộ sưu tập mang âm hưởng một vụ giết người bí ẩn với “hàng tấn” áo choàng lông chồn và những bộ vest ấn tượng. Tất cả vẫn dựa trên nguồn cảm hứng từ các bộ phim của đạo diễn Alfred Hitchcock.

^{Cảnh trong phim Đàn chim (The Birds)}

Cho đến ngày nay, các bộ phim của Hitchcock vẫn tiếp tục có sức hấp dẫn không hề giảm với thế giới thời trang. Các nhân vật nữ mà ông xây dụng cho các bộ phim của mình đã tạo ra một kiểu phụ nữ mới, kiểu phụ nữ toát lên sự tinh tế và hồi hộp qua cách ăn mặc. Hitchcock rất tỉ mỉ về hình ảnh và vì vậy, sự mới lạ trong phục trang ở phim của ông luôn luôn tồn tại. Khi nói đến các tác phẩm kinh điển của Hollywood, đặc biệt đối với các nhân vật nữ của Hitchcock, chúng ta không thể bỏ qua trang phục, điều kỳ diệu thật sự luôn tồn tại ở các chi tiết trong trang phục ở phim của ông.

Đối với Alfred Hitchcock. việc tạo ra hiệu quả thị giác là điều tối quan trọng. Ông đã rất thành công với điều này thông qua việc sử dụng mise-en-scéne, đây thực sự là một cuộc cách mạng về những tác động tiềm thức mà nó mang lại cho người xem. Mọi thứ từ góc máy đến màu sắc khi thay đổi tâm trạng đều là một kế hoạch được đạo diễn dàn dựng cẩn thận. Đối với Hitchcock, không có gì là ngẫu nhiên cả, ông có một tầm nhìn cụ thể về cách kể những câu chuyện của mình.^[4]

^{Grace Kelly trên trường quay bộ phim Cửa sổ phía sau (Rear window)}

Được biết đến như một phương tiện kể chuyện, Hitchcock hiểu rằng các yếu tố hình thể rất quan trọng khi khắc họa một nhân vật, đặc biệt là trang phục của họ. Chúng ta cần hiểu rằng trang phục là một chuyện, nhưng phong cách lại hoàn toàn khác. Những bộ vest được thiết kế riêng với phần eo thon và những chiếc váy lấy cảm hứng từ thời trang cao cấp cổ điển đã vẽ nên hình ảnh người phụ nữ bí ẩn của Hitchcock, điều mà chúng ta thấy không chỉ trong phim của ông mà còn ở những bộ phim sau này do nhiều nhà làm phim thực hiện, có phong cách và chủ đề tương tự như của Alfred Hitchcock (Hitchcockian). Vào thời điểm đó, kiểu dáng, chi tiết mà Hitchcock ưa thích đều mang dấu ấn thời đại và thường dựa trên những thời trang mới nhất từ Paris. Nhiều thiết kế trang phục cho các bộ phim của ông được lấy cảm hứng từ thời trang cao cấp của Paris, trong đó có thể kể đến những bộ trang phục mà Christian Dior thiết kế riêng cho ngôi sao Marlene Dietrich.

Trong suốt sự nghiệp điện ảnh của mình, đạo diễn Alfred Hitchcock đã làm việc với không ít nhà thiết kế trang phục, nhưng chủ yếu là với Edith Claire Head. Bà là nhà thiết kế trang phục đã giành được kỷ lục 8 giải Oscar cho Thiết kế trang phục suốt từ năm 1949 đến năm 1973, trở thành người phụ nữ được trao nhiều giải thưởng nhất trong lịch sử Viện Hàn lâm. Edith Head được coi là một trong những nhà thiết kế trang phục vĩ đại và có ảnh hưởng nhất trong lịch sử điện ảnh.

^{Một phác thảo của hoạ sỹ thiết kế trang phục Edith Head}

Sự hợp tác giữa đạo diễn Alfred Hitchcock và nhà thiết kế trang phục Edith Head trải qua hơn 11 bộ phim đã được chứng minh là một sự kết hợp tuyệt vời. Bộ phim Cửa sổ phía sau (Rear Window, 1954) có lẽ là một trong những bộ phim hay nhất của họ. Phim có sự tham gia của Grace Kelly trong vai Lisa Fremont, người hoạt động trong ngành thời trang. Nhân vật Lisa Fremont đã chọn thể hiện bản thân qua trang phục với câu nói “nếu có một điều nào đó mà tôi biết rõ nhất thì đó là cách mặc quần áo. Loại quần áo thích hợp” ^[5].

Tầm nhìn của Hitchcock về nhân vật Lisa Fremont mang dáng dấp như một chuyên gia thời trang và nó liên quan đến chủ đề tổng thể của bộ phim, điều này thể hiện qua sự mãn nhãn và thu hút người xem tới nhân vật chính thông qua trang phục của cô ấy (Grace Kelly). Edith Head đã thiết kế một loạt váy theo phong cách thời trang cao cấp cho nhân vật của Grace Kelly, trong đó nổi bật là váy bồng bềnh của nữ diễn viên ballet và bộ đồ lụa thô của Balenciaga. Những món đồ này đại diện cho tầm ảnh hưởng của thời trang cao cấp Pháp tại Mỹ thời hậu chiến sau “phát minh” được mô tả là “Diện mạo mới” của nhà Dior với vòng eo được giảm thiểu và chân váy được tối đa hóa.

^{Kim Novak trong phim Quay cuồng (Vertigo)}

Đối với bất kỳ ai may mắn đượcđọc bản gốc kịch bảncủa AlfredHitchcock đều sẽ tìm thấy những hướng dẫn chính xác được ghi chú“nguệch ngoạc” trên hầu hết các trang. Mỗi bộ trang phục đều được chỉ định khi anh ấy gửi cho tôi kịch bản hoàn chỉnh. Ông ấy đưa ra đầy đủ lý do chắc chắn, đầy sức thuyết phục chomọi màu sắc, mọi phong cách. Có thể nói ông ấy thực sự đã tạo ra một giấc mơ trên trường quay.Những chi tiết tinh tế là điều tối quan trọng đối với Hitchcock,

Năm 1958, Edith Head và Alfred Hitchcock tiếp tục hợp tác trong Quay cuồng (Vertigo), một bộ phim về nỗi ám ảnh với sự tham gia của Kim Novak trong vai Madeleine Elster. Mọi người nhớ rằng Hitchcock đã lên ý tưởng về màu sắc chính xác của bộ đồ cho nhân vật của Novak trước khi họ bắt đầu quay phim. Bộ váy màu xám với giày cao gót màu đen do hoạ sỹ thiết kế trang phục Edith Head thiết kế được lấy cảm hứng từ mong muốn thể hiện màu sắc ma quái của sương mù San Francisco nơi bộ phim được quay. Điều mà đạo diễn Hitchcock mong muốn/yêu cầu là nhân vật cô gái (Kim Novak) phải “trông như thể vừa bước ra khỏi sương mù San Francisco” ^[7]

Ban đầu, KimNovak không muốn mặc bộ đồ đó, cô cho rằng nó rất khó để di chuyển, điều này có thể khiến cô gặpkhó khăn hơn khi khắc họa nhân vật của mình. Tuy nhiên mọi thứ vẫn được tiến hành đúng như đạo diễn yêu cầu bất chấp những “khó khăn” với Hitchcock, Novak nhớ lại rằng cô chưa bao giờ làm việc với một đạo diễn quan tâm nhiều đến trang phục đến vậy^[8]

Kết quả là bộ đồ này đã trở thành một trong những trang phục mang tính biểu tượng nhất trên màn ảnh.

Năm 1960, đạo diễn Alfred Hitchcock thực hiện một trong những bộ phim nổi tiếng nhất của mình là Tâm thần (Psycho). Lần này cộng tác với ông không phải là nhà thiết kế trang phục Edith Head mà là Rita Riggs, người trước đây đã từng làm việc trong hai bộ phim Đàn chim (The Birds) và Marnie.

Đối với Tâm thần, điều quan trọng mà Hitchcock muốn là nhân vật Marion Crane của Janet Leigh phải dễ thương đến mức cái chết sớm của cô trong phim sẽ khiến khán giả bị sốc nặng. Và trên thực tế, bản thân chiếc váy của nhân vật đã đại diện cho mọi thăng trầm của nhân vật. Đầu phim, Marion Crane được nhìn thấy trong bộ đồ lót màu trắng sắc nét, sau đó, khi không khí câu chuyện tiến tới thể hiện khía cạnh đen tối hơn nhiều - cô ấy thay quần màu đen. Khi bắt tay vào thực hiện, Hitchcock yêu cầu Rita Riggs sử dụng quần áo mua ở cửa hàng bởi theo ông điều này phù hợp với “thu nhập” từ công việc thư ký của Marion Crane. Và Rita Riggs đã mua phần lớn trang phục cho nhân vật Marion Crane tại cửa hàng bách hóa Jax ở Beverly Hills, nơi cô tìm được mẫu quần áo thích hợp như những chiếc váy bằng vải cotton và vải Jersey (Jersey là loại vải dệt kim được sử dụng chủ yếu để sản xuất quần áo. Ban đầu nó được làm bằng len, nhưng ngày nay được kết hợp từ len, bông và sợi tổng hợp) vì như cô nhớ lại vào thời điểm đó, “Hitchcock thích áo len vì về mặt chất liệu khi lên hình, đặc biệt ở thể loại phim đen trắng nó (chất liệu len) rất hiệu quả” ^[9]

^{Janet Leigh trong phim Tâm thần (Psycho)}

Một bộ phim phải thú vị về mặt thị giác và yếu tố quan trọng để tạo nên điều đó chính là hình ảnh. Tôi cố gắng kể câu chuyện của mình bằng hình ảnh nhiều đến mức nếu chẳng may thiết bị âm thanh trong rạp bị hỏng, khán giả sẽ không khỏi lo lắng và bị bồn chồn vì hình ảnh sẽ níu chân họ!^[10]

Alfred Hitchcock là kiểu đạo diễn tin rằng phong cách hình ảnh là yếu tố quan trọng nhất trong nghệ thuật làm phim. Hình ảnh với ông rất quan trọng, thậm chí hơn cả cốt truyện hay cách kể chuyện, Hitchcock mong muốn tiếp cận khán giả của mình thông qua thị giác (mắt nhìn) của họ, qua đó ông có thể khơi gợi cảm xúc nơi người xem và thoải mái kể một câu chuyện thông qua hình ảnh. Đây là một phần về điều để phân biệt Hitchcock với những nhà làm phim giỏi khác. Hitchcock là biểu tượng của điện ảnh, là người đã tạo ra một loạt tác phẩm xuất sắc với hình ảnh tuyệt đẹp, sự hồi hộp bí ẩn và sự hóm hỉnh khéo léo. Trong lối kể chuyện bằng hình ảnh của một bậc thầy như Hitchcock thì sử dụng trang phục như thế nào chính là một yếu tố quan trọng của mise-en-scéne. Ông còn được biết đến là người đặc biệt và có khả năng kiểm soát mọi khía cạnh trong phim của mình, trong đó có trang phục. Đã có một số nghiên cứu về trang phục trong phim của Alfred  Hitchcock trước đây đã được khám phá bởi các nhà nghiên cứu. Phần lớn tập trung vào trang phục cho các nhân vật nữ. Những bộ phim như Cửa sổ phía sau hay Tâm thần được đánh giá cao chủ yếu về trang phục của các nhân vật nữ chính. Việc sử dụng màu sắc cũng được Hitchcock tập trung bởi màu sắc trong trang phục là một yếu tố quan trọng để tạo nên hiệu ứng hình ảnh tổng thể của các bộ phim của ông, đặc biệt là những bộ phim màu. Alfred Hitchcock thường sử dụng màu sắc để biểu thị tâm trạng của từng cảnh quay và truyền tải cảm xúc đến khán giả.

Alfred Hitchcock còn được biết đến là một đạo diễn rất chính xác và kiểm soát mọi thứ trong quá trình quay.

Ông ấy (Hitchcock) luôn “quay” và “cắt” sẵn các bộ phim của mình trong đầu trước khi các diễn viên đến trường quay. Ông ấy bị ám ảnh bởi các chi tiết trong phim của mình, đặc biệt là trang phục. Thậm chí ông ấy sẵn sàng đưa diễn viên tới một cửa hiệu thời trang để chọn đồ nếu không ưng ý với trang phục (đã được chuẩn bị). Trong Cửa sổ phía sau, mọi chi tiết, yêu cầu về trang phục đều được ghi chú sẵn trong kịch bản, lý do cụ thể cho từng kiểu dáng và màu sắc…^[12]

Alfred Hitchcock là một trong những đạo diễn được viết và phân tích nhiều nhất trong lịch sử điện ảnh, tác phẩm của ông thường được đánh giá cao nhưng cũng đôi khi bị chỉ trích. Khi nghiên cứu về Hitchcock, có rất nhiều thông tin cần xem xét, có thể là về phim hoặc phong cách cũng như kỹ thuật làm phim của ông. Nhưng dù thế nào đi nữa, Alfred Hitchcock, thông qua các bộ phim của mình luôn luôn mang lại không chỉ cho khán giả mà còn cả những người làm phim, những nhà nghiên cứu sự say mê và mong muốn khám phá. Không chỉ vì câu chuyện phim mà còn ở cách ông xử lý hình ảnh, ánh sáng, cách ông vận dụng các ngành nghề khác vào điện ảnh. Những nghiên cứu về Alfred Hitchcock đã và sẽ mang lại cho người làm điện ảnh những bài học, kinh nghiệm quý giá dù các tác phẩm của ông ra đời cách đây đã hơn nửa thế kỷ.

^{(11) Mc Gilligan, Patrick (1993)}

^{(12) Sterritt, David (2005)}

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Abrams, Nathan, Ian Bell, and Jan Udris. Studying Film (Học làm phim). Oxford University Press, 2001.

2. Blanco F., Jose, Scott Leff, Ann T. Kellogg, Lynn W. Payne. Clothing Through American History: 1900 to Present (Trang phục xuyên suốt lịch sử nước Mỹ: Từ 1900 đến nay). Greenwood Press, 2008.

3. Bruzzi, Stella. Undressing Cinema: Clothing and Identity in the Movies (Nhìn thấu thế giới điện ảnh: Quần áo và bản sắc trong phim). Routledge, 1997.

4. Cole, Holly, and Kristin Burke. Costuming for Film: The Art and the Craft (Trang phục cho điện ảnh: Nghệ thuật và Thủ công). Silman-James Press, 2005.

5. Finler, Joel. Hitchcock in Hollywood (Hitchcock ở Hollywood). New York Continuum, 1992.

6. Gottlieb, Sidney and Christopher Brookhouse. Framing Hitchcock: Selected Essays from the Hitchcock Annual (Các bài luận chọn lọc thường niên về Hitchcock). Wayne State University Press, 2002.

7. Gow, Gordon. Hollywood in the Fifties (Hollywood những năm 50). A.S. Barnes & Co, 1971.

8. Hitchcock, Alfred (Biên tập bởi Sidney Gottlieb). Hitchcock on Hitchcock: selected  Writings and Interviews - Close your eyes and visualize (Những bài viết và phỏng vấn về Hitchcock – Hãy nhắm mắt lại và hình dung). University of California Press, 1995.

9. Kaiser, Susan B. The Social Psychology of Clothing: Symbolic Appearances in Context (Khía cạnh tâm lý xã hội của trang phục: Sự xuất hiện mang tính biểu tượng trong từng ngữ cảnh). Fairchild Publications, 1997.

10. Landis, Deborah Nadoolman. Dressed: A Century of Hollywood Costume Design (Một thế kỷ thiết kế trang phục của Hollywood). Harper Collins, 2007.

11. Mc Gilligan, Patrick. Alfred Hitchcock: A Life in Darkness and Light (Alfred Hitchcock: Cuộc đời trong bóng tối và ngoài sáng). Regan Books, 2003.

12. Moseley, Rachel, ed. Fashioning Film Stars: Dress, Culture, Identity (Thời trang cho các ngôi sao điện ảnh: Trang phục, văn hóa và bản sắc). BFI Publishing, 2005.

13. Sterritt, David. The Films of Alfred Hitchcock (Phim của Alfred Hitchcock). Cambridge University Press, 1993.

Tác giả: ĐINH THỊ HẰNG

Thạc sĩ, Giảng viên Khoa Thiết kế mỹ thuật, Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh Hà Nội.