Hoành Sơn quan và đền thờ Mẫu Liễu Hạnh: Từ cửa ải lịch sử đến không gian văn hóa tâm linh tại Đèo Ngang

Đèo Ngang là một không gian lịch sử, văn hóa đặc biệt - nơi hội tụ hài hòa giữa giá trị địa lý, quân sự, giao thông, tín ngưỡng và cảnh quan thiên nhiên. Trải qua nhiều thế kỷ, Đèo Ngang giữ vai trò cửa ngõ chiến lược trên tuyến giao thông chiến lược Bắc - Nam, nơi lưu giữ nhiều di tích tiêu biểu như Hoành Sơn Quan và đền thờ Mẫu Liễu Hạnh cùng các công trình văn hóa gắn bó với đời sống cộng đồng. Sự hiện diện của các lớp di sản vật thể và phi vật thể đã tạo nên giá trị đặc sắc cho vùng đất Đèo Ngang. Đây không chỉ là thắng cảnh nổi tiếng đã đi vào thơ ca mà còn là minh chứng sống động cho quá trình con người khai phá, bảo vệ và kiến tạo không gian sống qua nhiều giai đoạn trong trong lịch sử.

Hoành Sơn Quan - dấu ấn lịch sử văn hóa trên đỉnh Đèo Ngang

Hoành Sơn Quan - cửa ải quân sự và hành chính thời Nguyễn là một trường hợp rất đặc biệt của di sản Việt Nam. Đó không chỉ là một cửa ải lịch sử với gần 200 năm tuổi nằm trên đỉnh Đèo Ngang, mà đây còn là nơi giao cắt giữa địa lý tự nhiên, lịch sử mở cõi, tổ chức phòng thủ quốc gia của nhiều triều đại trước.

Dưới triều Nguyễn, đặc biệt là giai đoạn vua Minh Mạng trị vì, nhà nước phong kiến bước vào thời kỳ cải cách hành chính sâu rộng, bao gồm phân định lại các đơn vị hành chính và tăng cường kiểm soát các vùng xung yếu. Các cửa ải, đồn trấn vì thế được xây dựng hoặc củng cố vững chắc nhằm đảm bảo an ninh trật tự xã hội. Thấy rõ vị trí hiểm yếu của dãy Hoành Sơn, năm 1833 vua Minh Mạng đã cho xây dựng cổng Hoành Sơn Quan kiên cố trên đỉnh Đèo Ngang có chiều cao hơn 4m, hai bên cổng có tường thành bằng đá tự nhiên xếp lại với nhau trải dài theo triền núi. Trên mặt cổng có đắp ba chữ Hán "Hoành Sơn Quan". Tại đây luôn có quân lính canh gác nghiêm ngặt, nhằm kiểm soát người và phương tiện qua lại trên con đường thiên lý Bắc - Nam. Hoành Sơn Quan lúc đó được xem như là "cửa ải" quan trọng để trấn giữ, bảo vệ kinh thành Huế và ổn định biên giới quốc gia.

Gần 200 năm qua, Hoành Sơn Quan không chỉ là ranh giới địa lý, một trạm kiểm soát hành chính đơn thuần mà còn có vai trò chiến lược quan trọng trong lịch sử quân sự Việt Nam, đặc biệt là trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Trong kháng chiến chống Pháp, Hoành Sơn Quan đã thành một pháo đài phòng thủ vững chắc, ngăn chặn sự tiến quân của thực dân Pháp từ phía Nam và phía Bắc, tạo thế phản công quân địch và bảo toàn lực lượng. Trong kháng chiến chống Mỹ, Hoành Sơn Quan là một cửa ải chiến lược quan trọng trong hệ thống giao thông Bắc - Nam; là điểm trung chuyển chủ chốt, bảo đảm việc vận chuyển vũ khí, lương thực thực phẩm từ Bắc vào Nam, góp phần vào chiến thắng vẻ vang của quân dân ta.

Trong suốt chiều dài lịch sử, Hoành Sơn Quan được xem như là một bảo tàng sống, minh chứng cho những biến cố thăng trầm của lịch sử dân tộc tại vùng đất hẹp nhất miền Trung. Bên cạnh giá trị lịch sử, Hoành Sơn Quan còn gắn với nhiều giá trị văn hóa và văn học đặc sắc. Hình ảnh Đèo Ngang với cảnh sắc thiên nhiên hoang sơ, hùng vĩ đã đi vào thi ca Việt Nam qua nhiều tác phẩm văn học có giá trị, trong đó có tác phẩm "Qua Đèo Ngang" của Bà Huyện Thanh Quan. Bài thơ không chỉ phản ánh vẻ đẹp thiên nhiên mà còn thể hiện tâm trạng hoài cổ, trầm mặc của người xưa, góp phần làm tăng thêm giá trị văn hóa và ý nghĩa nhân văn của di sản Hoành Sơn Quan. Ngoài ra, với địa hình núi non hùng vĩ, cảnh quan thiên nhiên thơ mộng và vị trí đặc biệt giữa núi và biển, nơi đây thực sự là điểm dừng chân lý tưởng cho các du khách trên con đường thiên lý từ Bắc vào Nam.

Nhìn tổng thể, Hoành Sơn Quan nổi bật bởi sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố nhân tạo và cảnh quan tự nhiên. Công trình được xây dựng bằng vật liệu bền chắc, mang dáng vẻ kiên cố của một cửa ải quân sự, nhưng khi đặt giữa núi non trùng điệp và hướng nhìn ra biển lại tạo nên một khung cảnh giàu tính trữ tình. Sự tương phản giữa kiến trúc thành quách với vẻ khoáng đạt của thiên nhiên làm nổi bật cảm giác vừa hùng vĩ, uy nghiêm, vừa trầm mặc, cổ kính. Chính sự giao thoa giữa giá trị lịch sử, kiến trúc và cảnh quan ấy đã giúp Hoành Sơn Quan vượt lên ý nghĩa của một công trình phòng thủ thông thường để trở thành một biểu tượng văn hóa của vùng đất Đèo Ngang. 

 Đền Mẫu Liễu Hạnh- chốn linh thiêng tọa trấn Đèo Ngang

Bên cạnh giá trị lịch sử, văn hóa và quân sự, Đèo Ngang còn mang đậm dấu ấn tâm linh và tín ngưỡng dân gian, tạo nên chiều sâu đặc biệt cho không gian nơi đây. Tiêu biểu là đền thờ Mẫu Liễu Hạnh. Tương truyền ngôi miếu này rất linh thiêng, ai qua lại nơi này thường vào cầu an mỗi khi vượt đèo. Bởi lẽ, trong tâm thức dân gian, ngôi đền được xem là một minh chứng tiêu biểu cho sự lưu truyền của sự tích giáng trần của Mẫu Liễu Hạnh tại Đèo Ngang.

Theo truyền thuyết, Mẫu Liễu Hạnh vốn là công chúa Quỳnh Hoa, người con gái của Ngọc Hoàng Thượng Đế. Do nhiều duyên cớ khác nhau, Bà nhiều lần giáng thế, hiện thân trong cõi nhân gian để trải nghiệm cuộc sống trần tục, giúp đỡ dân lành và thể hiện quyền năng linh ứng. Trong một lần giáng thế tại Đèo Ngang, Mẫu đã chọn nơi đây dừng chân và mở một quán nước bên đường rồi giúp dân tránh khỏi nạn dịch, xua đuổi thú dữ, dạy người trồng lúa. Khoảng 3 năm lưu lại trần gian, Bà đã làm thay đổi vùng đất phía Bắc và phía Nam Đèo Ngang từ vùng đất hoang vu, thưa vắng dấu chân người đã trở thành nơi sầm uất, hoạt động buôn bán nhộn nhịp và dân cư quần tụ ngày thêm đông. Chi tiết ấy cũng phản ánh quan niệm phổ biến trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, sự hiện diện của thần linh thường gắn với khả năng khai mở đất đai, đem lại phúc lộc, mùa màng và thịnh vượng cho cộng đồng cư dân sở tại.

Rõ ràng, sự xuất hiện của Mẫu không chỉ làm thay đổi đời sống con người, mà còn gắn với sự chuyển hóa cảnh quan Đèo Ngang. Chính sự kết hợp giữa thiên nhiên hùng vĩ với yếu tố linh thiêng đã khiến Đèo Ngang trở thành địa danh mang sức sống bền lâu trong văn hóa Việt. Từ những vần thơ cổ điển đến ký ức dân gian, nơi đây luôn hiện lên như không gian giao thoa giữa cảnh sắc thiên nhiên, nỗi niềm lữ thứ và chiều sâu lịch sử.

Để tưởng nhớ công đức của Mẫu, cư dân địa phương đã xây dựng một ngôi miếu nhỏ bên con đường thiên lý Bắc - Nam. Cũng vì nằm ở Đèo Ngang mà ngôi đền thờ được mang tên Hoành Sơn Linh từ. Việc lập đền thờ ven tuyến giao thông trọng yếu vừa phục vụ nhu cầu thờ tự của dân làng vừa là nơi để khách dừng chân thắp hương, cầu mong sự bình an trên hành trình vượt đèo. Từ đó, ngôi đền trở thành điểm gặp gỡ giữa tín ngưỡng dân gian và đời sống giao thông cổ truyền, giữa không gian linh thiêng và nhịp sống thường nhật của bao thế hệ người qua lại.

Đèo Ngang không chỉ là một địa danh mang ý nghĩa địa lý đơn thuần, mà còn là một không gian di sản đa chiều, nơi kết tinh nhiều lớp giá trị lịch sử, văn hóa và xã hội qua các thời kỳ. Với vị trí án ngữ giữa Bắc và Nam, nơi đây từng giữ vai trò cửa ngõ giao thông chiến lược, đồng thời là điểm gặp gỡ giữa quyền lực chính trị, đời sống cộng đồng và cảnh quan thiên nhiên đặc sắc. Chính sự chồng lớp của nhiều yếu tố này đã làm cho Đèo Ngang vượt ra ngoài phạm vi của một địa danh tự nhiên để trở thành biểu tượng văn hóa giàu ý nghĩa trong lịch sử Việt Nam.

Song song với đó, Đền Mẫu Liễu Hạnh lại phản ánh đời sống tâm linh phong phú của cộng đồng cư dân địa phương cũng như khách bộ hành qua tuyến thiên lý xưa. Đền Mẫu Liễu Hạnh thờ một trong những vị thánh Mẫu quan trọng trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Liễu Hạnh công chúa tượng trưng cho sự che chở, lòng nhân từ và khát vọng bình an của con người trước thiên nhiên khắc nghiệt.

Sự tồn tại song hành giữa Hoành Sơn Quan và đền thờ Mẫu Liễu Hạnh cho thấy tính đa dạng trong cấu trúc văn hóa của Đèo Ngang: một bên là thiết chế quyền lực nhà nước, một bên là thế giới tín ngưỡng dân gian. Hai yếu tố tưởng chừng khác biệt nhưng cùng tồn tại hài hòa trong một con đèo, phản ánh đặc trưng lịch sử Việt Nam, nơi quản trị quốc gia và đời sống tâm linh luôn có sự giao thoa sâu sắc.

Tuy nhiên, do những nguyên nhân khác nhau, các di sản này chưa được bảo tồn và phát huy giá trị tương xứng với vai trò vị thế của nó. Nhiều năm qua, Đền thờ Mẫu Liễu Hạnh có được trùng tu, tôn tạo, nhưng chưa được bài bản, còn Hoành Sơn Quan được mô tả trong tình trạng xuống cấp nghiêm trọng. giá trị bị suy giảm.

Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa lịch sử gắn với Đèo Ngang cần nhận được sự quan tâm hơn nữa của chính quyền địa phương và nhân dân. Điều này không chỉ nhằm giữ gìn di tích mà còn góp phần củng cố bản sắc văn hóa dân tộc, nâng cao nhận thức của cộng đồng với việc bảo vệ và phát huy giá trị của di tích. Khi di tích được bảo tồn đúng hướng và được “đánh thức” bằng những giá trị đương đại, các di tích tiếp tục hiện diện không chỉ như một chứng nhân của quá khứ, mà còn là một nguồn lực văn hóa - du lịch bền vững cho tương lai.

                                                                                         Hà Nam - Xuân Lộc