Hoành Sơn Quan – Đèo Ngang: Khẳng định giá trị di sản liên vùng và cơ sở khoa học cho việc xếp hạng di tích quốc gia

Ngày 21/5/2026, tại phường Hoành Sơn, tỉnh Hà Tĩnh, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Hà Tĩnh phối hợp với Hội Khoa học Lịch sử Hà Tĩnh và chính quyền địa phương tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề: “Hoành Sơn Quan – Đèo Ngang: Những vấn đề lịch sử và văn hóa”. Hội thảo quy tụ đông đảo các nhà khoa học, chuyên gia nghiên cứu lịch sử, văn hóa, bảo tồn di sản đến từ Hà Tĩnh, Quảng Trị, thành phố Huế cùng nhiều cơ quan chuyên môn trong cả nước.

Không chỉ là diễn đàn học thuật nhằm làm rõ chiều sâu lịch sử – văn hóa của một di tích đặc biệt nơi ranh giới Bắc Trung Bộ, hội thảo còn tạo lập nền tảng khoa học quan trọng cho việc hoàn thiện hồ sơ đề nghị xếp hạng Hoành Sơn Quan là di tích cấp quốc gia theo quy định của Luật Di sản văn hóa năm 2024.

Di sản mang giá trị lịch sử, quân sự và văn hóa đặc biệt

Phát biểu tại hội thảo, lãnh đạo UBND tỉnh Hà Tĩnh nhấn mạnh: Hoành Sơn Quan – Đèo Ngang là địa danh có vị trí đặc biệt trong tiến trình lịch sử dân tộc, hội tụ nhiều giá trị nổi bật về lịch sử, quân sự, kiến trúc, văn hóa và cảnh quan.

Toàn cảnh Hội thảo khoa học

Được xây dựng năm 1833 dưới triều vua Minh Mạng, Hoành Sơn Quan tọa lạc trên đỉnh Đèo Ngang – vị trí chiến lược án ngữ tuyến giao thông huyết mạch Bắc – Nam. Công trình vừa mang chức năng quân sự kiểm soát cửa ngõ kinh đô Huế từ phía Bắc, vừa thể hiện tư duy tổ chức lãnh thổ và nghệ thuật kiến trúc quân sự đặc trưng triều Nguyễn.

Theo các nhà nghiên cứu, từ rất sớm, dãy Hoành Sơn đã xuất hiện trong nhiều thư tịch cổ như Thủy kinh chú, Ô châu cận lục, Phủ biên tạp lục, Hoàng Việt nhất thống dư địa chí, Đại Nam nhất thống chí… Điều đó cho thấy Hoành Sơn không chỉ là một thực thể địa lý tự nhiên mà còn là không gian lịch sử – chính trị đặc biệt, từng giữ vai trò ranh giới giữa các không gian quyền lực và văn hóa trong tiến trình mở cõi của dân tộc.

PGS.TS Nguyễn Tất Thắng phát biểu tại Hội thảo

PGS.TS Nguyễn Tất Thắng nhận định: “Hoành Sơn Quan không chỉ mang giá trị lịch sử, quân sự và kiến trúc, mà còn là không gian văn hóa giàu tính biểu tượng, gắn với tiến trình bảo vệ chủ quyền và mở rộng lãnh thổ quốc gia”.

“Địa chỉ ký ức” trong không gian văn hóa dân tộc

Một trong những nội dung được nhiều tham luận tập trung phân tích là chiều sâu văn hóa và giá trị biểu tượng của Đèo Ngang – Hoành Sơn Quan trong đời sống tinh thần dân tộc.

Tến sĩ Võ Hồng Hải - nguyên Trưởng ban Tổ chức Tỉnh ủy: Cần một điểm nhìn phù hợp trong bối cảnh mới cho việc xếp hạng di tích cấp quốc gia Hoành Sơn Quan và bảo tồn, phát huy danh thắng Đèo Ngang.

Trong lịch sử văn học Việt Nam, Đèo Ngang từ lâu đã trở thành biểu tượng thi ca đặc biệt. Từ Bà Huyện Thanh Quan, Nguyễn Du, Cao Bá Quát đến các thi nhân hiện đại, hình tượng Hoành Sơn luôn gắn với tâm thức về non sông, biên viễn và thân phận dân tộc.

Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Trần Báu Hà phát biểu tại hội thảo.

Các nhà nghiên cứu cho rằng, Hoành Sơn không chỉ là “địa danh địa lý” mà còn là “địa danh tâm linh”, nơi kết tinh ký ức lịch sử nhiều thế hệ. Chính sự cộng hưởng giữa cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, chiều sâu lịch sử và lớp trầm tích văn hóa đã tạo nên giá trị độc đáo hiếm có cho di tích này.

TS Lê Văn Thuật và nhóm nghiên cứu khẳng định: “Thơ về Đèo Ngang và Hoành Sơn Quan sẽ trường tồn cùng năm tháng vì nó thể hiện được tâm hồn, cốt cách của dân tộc Việt Nam”.

Bí thư Đảng ủy xã Hoành Sơn Nguyễn Quốc Hương phát biểu tại Hội thảo

Bên cạnh đó, nhiều tham luận cũng tiếp cận Hoành Sơn Quan dưới góc nhìn văn hóa tâm linh. Không gian Đèo Ngang hiện vẫn lưu giữ các lớp di sản vật thể và phi vật thể gắn với tín ngưỡng dân gian, đền thờ Mẫu Liễu Hạnh và các truyền thuyết địa phương, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa đặc sắc của vùng đất nơi cửa ngõ Bắc Trung Bộ.

Cơ sở khoa học quan trọng cho việc xếp hạng di tích quốc gia

Điểm nổi bật của hội thảo lần này là sự thống nhất cao của giới nghiên cứu và các cơ quan quản lý về tính cần thiết phải sớm hoàn thiện hồ sơ đề nghị xếp hạng Hoành Sơn Quan là di tích quốc gia.

Chủ tịch UBND xã Hoành Sơn Nguyễn Hồng Cương phát biểu

Theo đánh giá của các chuyên gia, Hoành Sơn Quan đáp ứng đầy đủ các tiêu chí về giá trị lịch sử, kiến trúc, văn hóa, khoa học và cảnh quan theo quy định của Luật Di sản văn hóa.

Các đại biểu tham luận tại Hội nghị

Nhiều tham luận đã trực tiếp đề cập đến yêu cầu xây dựng cơ chế quản lý liên vùng đối với di tích. Trong đó, kinh nghiệm phối hợp giữa thành phố Huế và thành phố Đà Nẵng trong bảo tồn, xếp hạng và phát huy giá trị di tích Hải Vân Quan được xem là mô hình tham chiếu có giá trị thực tiễn đối với Hoành Sơn Quan.

TS Phan Tiến Dũng cho rằng: “Hai địa phương Hà Tĩnh và Quảng Trị cần chủ động phối hợp xây dựng hồ sơ khoa học, xác định rõ phạm vi khoanh vùng bảo vệ di tích, tạo cơ sở pháp lý trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xem xét xếp hạng di tích cấp quốc gia”.

Đồng quan điểm, TS Phan Thanh Hải nhấn mạnh: “Đã đến lúc cần xem Hoành Sơn Quan là di sản liên vùng, liên ký ức và liên trách nhiệm; bảo tồn bằng khoa học, quản trị bằng hợp tác và phát huy bằng một tầm nhìn văn hóa đúng nghĩa”.

Từ góc độ quản lý di sản, các chuyên gia cũng kiến nghị cần sớm khảo cổ, rà soát các dấu tích kiến trúc cổ đã mai một trên đỉnh Đèo Ngang; đồng thời đẩy mạnh số hóa tư liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu GIS và mô hình 3D phục vụ công tác bảo tồn lâu dài.

Mở hướng phát triển “Con đường di sản miền Trung”

Không dừng lại ở giá trị lịch sử đơn thuần, hội thảo còn mở ra định hướng phát triển Hoành Sơn Quan thành điểm nhấn trong không gian du lịch văn hóa – lịch sử miền Trung.

Các nhà nghiên cứu nhận định, với vị trí kết nối giữa Hà Tĩnh và Quảng Trị, nằm trên trục hành lang kinh tế Đông – Tây và tuyến giao thông Bắc – Nam, Hoành Sơn Quan có tiềm năng trở thành điểm dừng chân quan trọng trong “Con đường di sản miền Trung”.

Nhiều đề xuất đã được đưa ra như xây dựng tour du lịch trải nghiệm chuyên đề, kết nối Hoành Sơn Quan với biển Kỳ Nam, Vũng Áng, Vũng Chùa và các không gian tâm linh – sinh thái khu vực Bắc Trung Bộ; đồng thời phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng gắn với lịch sử mở cõi và ký ức dân tộc.

Theo các chuyên gia, bảo tồn Hoành Sơn Quan không chỉ là gìn giữ một công trình kiến trúc cổ mà còn là bảo vệ một không gian ký ức lịch sử đặc biệt của quốc gia.

Hội thảo khoa học lần này vì thế không chỉ có ý nghĩa học thuật mà còn tạo động lực quan trọng để Hà Tĩnh và các địa phương liên quan từng bước hiện thực hóa mục tiêu xây dựng hồ sơ xếp hạng di tích quốc gia đối với Hoành Sơn Quan – Đèo Ngang; qua đó góp phần khẳng định giá trị của một di sản liên vùng tiêu biểu trong bản đồ di sản văn hóa Việt Nam.

Dương Xuân Lộc