Chính sách hạn chế nhựa dùng một lần: Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam

Trong bối cảnh ô nhiễm nhựa ngày càng trở thành vấn đề toàn cầu nghiêm trọng, các quốc gia trên thế giới đã và đang triển khai nhiều chính sách nhằm hạn chế sử dụng nhựa một lần.Những sản phẩm như túi nilon, ống hút, chai nhựa và bao bì nhựa dùng một lần, vốn tiện lợi và rẻ tiền, nhưng lại là thủ phạm chính gây ô nhiễm môi trường đất, nước và biển. Việt Nam, một trong những quốc gia thải rác nhựa ra biển nhiều nhất thế giới, đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải học hỏi kinh nghiệm quốc tế để xây dựng chính sách phù hợp, hiệu quả và bền vững nhằm kiểm soát nhựa dùng một lần.

Rác thải nhựa nỗi ám ảnh trên toàn thế giới ảnh hưởng đến sức khoẻ con người (Nguồn: Internet).

Trên thế giới, nhiều nước đã áp dụng chính sách mạnh mẽ để hạn chế hoặc cấm hoàn toàn các sản phẩm nhựa dùng một lần. Một trong những ví dụ điển hình là Liên minh châu Âu (EU). Từ tháng 7 năm 2021, EU đã chính thức cấm lưu hành các sản phẩm nhựa dùng một lần như dao, đĩa, thìa, ống hút, và hộp đựng thực phẩm làm từ xốp. Đồng thời, các quốc gia thành viên EU cũng áp dụng thuế hoặc phí đối với túi nilon, thúc đẩy các doanh nghiệp chuyển sang vật liệu thay thế thân thiện với môi trường. Tại Pháp, luật cấm sử dụng bao bì nhựa cho trái cây và rau củ tươi được áp dụng từ năm 2022, và mục tiêu đến năm 2040 là loại bỏ hoàn toàn bao bì nhựa không thể tái chế. Tại châu Á, nhiều quốc gia cũng đi đầu trong việc cấm nhựa dùng một lần. Ấn Độ, với dân số hơn 1,4 tỷ người, đã cấm các loại nhựa dùng một lần từ tháng 7 năm 2022. Chính phủ nước này cấm sản xuất, nhập khẩu, lưu thông và sử dụng 19 sản phẩm nhựa dùng một lần, trong đó có dao, đĩa, cốc, gói gia vị và màng bọc thực phẩm. Trung Quốc cũng triển khai lộ trình hạn chế nhựa với mục tiêu đến năm 2025 sẽ cấm hoàn toàn túi nhựa khó phân huỷ tại thành phố lớn, đồng thời khuyến khích sử dụng vật liệu thay thế và tăng tỷ lệ tái chế.

Một quốc gia khác có nhiều bài học giá trị là Rwanda - đất nước châu Phi nhỏ bé nhưng nổi bật với chính sách môi trường mạnh mẽ. Từ năm 2008, Rwanda đã cấm hoàn toàn túi nilon và kiểm soát nghiêm ngặt các sản phẩm nhựa. Người vi phạm bị phạt nặng, thậm chí bị truy tố hình sự. Nhờ đó, thủ đô Kigali được mệnh danh là thành phố sạch nhất châu Phi, tạo dựng hình ảnh tích cực cho quốc gia này trên đường quốc tế.

Nhật Bản, dù là quốc gia công nghiệp phát triển và tiêu thụ nhiều nhựa, cũng đang dần thay đổi. Từ năm 2020, Nhật Bản yêu cầu các cửa hàng thu phí túi nhựa và khuyến khích người dân sử dụng túi vải, túi sinh học. Luật thúc đẩy tái sử dụng và giảm thiểu rác thải được củng cố nhằm hướng tới nền kinh tế tuần hoàn. Singapore cũng ban hành quy định thu phí túi nhựa từ năm 2023, cùng với đó là việc khuyến khích sử dụng vật liệu thay thế và phát triển công nghệ tái chế.

Mô hình chính sách phổ biến

Chính sách cấm hoàn toàn

Như ở Rwanda, Ấn Độ, EU, chính phủ ban hành lệch cấm sản xuất và tiêu thụ nhựa dùng một lần ở phạm vi toàn quốc. Đây là biện pháp mạnh tay nhưng hiệu quả nhanh, đòi hỏi hệ thống quản lý và giám sát nghiêm ngặt.

Áp dụng thuế/ phí môi trường

Một số quốc gia như Anh, Ireland, Nhật Bản áp dụng thuế đối với túi nhựa nhằm giảm sức tiêu thụ. Số tiền thu được được tái đầu tư vào các chương trình môi trường hoặc hỗ trợ người dân sử dụng sản phẩm thay thế.

Khuyến khích thay thế và đổi mới công nghệ

Nhà nước hỗ trợ doanh nghiệp sản xuất vật liệu thay thế như giấy, tre, bã mía; khuyến khích công nghệ tái chế, phát triển bao bì phân huỷ sinh học và thúc đẩy nền kinh tế tuần hoàn.

Tuyên truyền và giáo dục cộng đồng

Hầu hết các quốc gia thành công đều đi kèm chiến dịch truyền thông mạnh mẽ, giáo dục học sinh, người dân và doanh nghiệp về tác hại của nhựa dùng một lần và lợi ích của thay đổi hành vi tiêu dùng.

Với bối cảnh Việt Nam, bài toán nhựa dùng một lần đang trở nên cấp bách. Theo ước tính, mỗi năm TP.Hồ Chí Minh thải ra hơn 80 tấn nhựa và nilon, phần lớn trong số này là các sản phẩm dùng một lần. Sự tiện lợi và giá thành rẻ khiến chúng được sử dụng phổ biến trong chợ truyền thống, cửa hàng tiện lợi, nhà hàng và dịch vụ giao đồ ăn. Tuy nhiên, với tốc độ tiêu thụ tăng nhanh, rác thải nhựa đang trở thành mối đe doạ lớn đến môi trường, hệ sinh thái và sức khoẻ con người. Thứ nhất là nhận thức của người tiêu dùng còn thấp, đặc biệt ở khu vực nông thôn, nơi túi nilon vẫn được sử dụng tràn lan. Thứ hai là thiếu hụt các sản phẩm thay thế có giá thành hợp lý và tiện dụng. Thứ ba là sự phối hợp giữa các cấp chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng chưa đồng bộ. Cuối cùng là hệ thống thu gom, phân loại và tái chế nhựa còn hạn chế, khiến nhiều rác nhựa vẫn bị chôn lấp hoặc xả thẳng ra môi trường.

Việt nam có thể học hỏi và áp dụng một số bài học

Xây dựng khung pháp lý rõ ràng và lộ trình cụ thể

Chính phủ cần ban hành nghị định hoặc luật chuyên biệt về hạn chế nhựa dùng một lần, có lộ trình cấm hay thay thế rõ ràng cho từng nhóm sản phẩm. Ví dụ: cấm ống hút nhựa từ năm 2016, cấm hộp xốp từ 2027.

Áp dụng thuế hoặc phí môi trường đối với nhựa dùng một lần

Đây là biện pháp vừa khuyến khích giảm sử dụng, vừa tạo nguồn thu để tái đầu tư vào các chương trình môi trường. Phí có thể áp dụng từ 200 – 1.000 đồng cho mỗi túi nilon hoặc hộp xốp tại siêu thị, chợ.

Khuyến khích sản phẩm thay thế

Nhà nước cần hỗ trợ doanh nghiệp sản xuất và phân phối sản phẩm thay thể như túi giấy, túi vải, bao bì sinh học thông qua chính sách ưu đãi thuế, vốn vay ưu đãi, giảm giá thuê đất hoặc cấp chứng nhận sản phẩm xanh.

Tăng cường truyền thông và giáo dục

Đẩy mạnh tuyên truyền qua mạng xã hội, trường học, chương trình truyền hình để nâng cao nhận thức của người dân, đặc biệt học sinh và phụ huynh - đối tượng có ảnh hưởng lớn đến thói quen tiêu dùng.

Thí điểm và nhân rộng mô hình thành phố không rác nhựa

Học theo mô hình từ EU và Rwanda, Việt Nam có thể chọn một số địa phương như Hội An, Đà Lạt, Côn Đảo làm mô hình thử nghiệm cấm nhựa dùng một lần, sau đó nhân rộng toàn quốc.

Tăng cường hợp tác quốc tế

Tham gia các chương trình như Hiệp ước toàn cầu về nhựa, nhận hỗ trợ kỹ thuật và tài chính từ các tổ chức như UNEP, WP, ADB để cải thiện công nghệ tái chế, quản lý rác và truyền thông cộng đồng.

Cảnh rác thải nhựa tại bến tàu đánh bắt cá (Nguồn: Internet).

Trước tình hình này, Việt Nam đã có những chính sách đầu tiên hướng tới kiểm soát nhựa dùng một lần. Luật Bảo vệ Môi trường 2020 quy định rõ các nội dung về phân loại rác tại nguồn, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, khuyến khích tái sử dụng và tái chế nhựa. Với mục tiêu đến năm 2025, 100% trung tâm thương mại không sử dụng túi nilon khó phân huỷ, giảm 50% lượng rác thải nhựa trên biển và cấm sản phẩm nhựa một lần tại các khu du lịch, di tích. Việc hạn chế và tiến tới loại bỏ nhựa dùng một lần không chỉ là xu thế tất yếu của thế giới mà còn là nhu cầu cấp thiết của Việt Nam để bảo vệ môi trường, phát triển bền vững và xây dựng hình ảnh quốc gia xanh - sạch - đẹp. Những bài học kinh nghiệm từ các quốc gia tiên phong cho thấy, với quyết tâm chính trị cao, chính sách nhất quán và sự tham gia của toàn xã hội, việc “Đánh bại ô nhiễm nhựa” là hoàn toàn khả thi. Việt Nam cần nhanh chóng chuyển đổi từ lời kêu gọi sang hành động cụ thể, từ thí điểm sang phổ biến, và từ tự nguyện sang bắt buộc, để không bị tụt lại trong cuộc chiến chống ô nhiễm nhựa toàn cầu.

Thanh  Vân